من به چشم مىديدم كه همين مباحث ، در اين كتاب هزار سال پيش به روى كاغذ آمده و در آنجا بيرونى در تسطيح استوانى مىگويد پيش از من كسى آن را درنيافته و من مىخواستم ميان منكران و مدعيان قضاوت كنم و جستجو مرا به رسالهء تسطيح صور آشنا ساخت و اين رساله درست همين مباحث است كه در پايان كتاب به چشم مىخورد و بيرونى آن را پس از اتمام آثار الباقيه نگاشته و به خوارزمشاه اهدا كرده و فقط برخى از مباحث تاريخى در آن است كه در رسالهء حاضر نقل مىشود و آن رساله كه به نام تسطيح صور بود مرا با كتاب كامل فرغانى آشنا كرد كه نسخه‌اى از آن در كتابخانه مجلس موجود است و با مطالعات اين چند اثر در مباحث مربوط به تسطيح روشن شدم و مشكل ديرينه خود را حل كردم كه معنى اسطرلاب مبطحّ باشد . به خوبى مىدانم كه من كار علمى نكرده‌ام يعنى مطلبى نو نياورده‌ام و از رازى گره نگشوده‌ام ولى از نظر تاريخ علم و روشن ساختن گوشه‌اى از آن اين رساله بىارزش نيست . اين مطلب ناگفته نماند كه من فقط با تسطيح‌هايى كه روى صفحهء اسطرلاب است كار دارم و در هر صفحه‌اى اين تسطيح‌ها امكان‌پذير است بىآنكه بخواهم از علم اسطرلاب بحث كنم كه كارى بس عبث خواهد بود و امروزه با پيشرفت و تكامل آلات نجومى نيازى به آن نيست و آنچه به درد مىخورد همين اقسام تسطيح است كه خواهيد مشاهده فرمود و خواهيد ديد چگونه يك مسأله تكامل مىيابد و چه عمرهايى براى اين تكامل تمام مىشود . تنها نوشتن كتابى در رياضيات كسى را در شمار دانشمندان رياضى در نمىآورد بلكه آنچه ملاك است آوردن انديشهء تازه در اين بازار است و گرنه ما مىبينيم آنان كه كتابى در اين رشته ننگاشته‌اند پايهء علمى ايشان بالاتر و والاتر از آن دسته نگارندهء بىتحقيق است . چون ما از اين ديدگاه به بيرونى بنگريم خواهيم او را در شمار علماى رياضيات دانست زيرا كارهاى نوآورده و انديشه‌هاى تازه به پيشگاه دانش تقديم كرده كه از آن شمار مىباشد گسترش كره بر سطح مستوى بطريقهء تسطيح استوانى . آنچه مرا بر اين واداشت كه با تهيدستى از دانش پهناور و ژرف رياضى ، اين رساله را بنگارم آن بود كه نزد نويسندگان تاريخ علوم ، اين يك اصل مسلم شده است كه مسلمانان در اين رشته كارى از پيش نبرده‌اند و برخى از آنان كه دوست ندارم نامشان را بياورم زبان به طعن و تسخر گشوده و از غفلت ما انگشت تحير به دندان گرفته‌اند و حال خواهيد دانست كه حقيقت چيست . دانشمندان علم نجوم و جغرافيا در شناخت جايگاه ستارگان در كرهء آسمانى و جايهاى شهرها در كرهء زمين براى تعيين ماه‌گرفتگى و خورشيدگرفتگى و دانستن اندازهء