آورده بود ، به مصر روانه داشت . . . « 1 » . در ايران باستان ، اردشير بابكان پس از آن كه به پادشاهى رسيد گروهى را به سرزمينهاى هند ، چين و روم فرستاد تا آنها كتابهاى مورد نياز را نسخه بردارى كنند تا پس از ترجمه از آنها استفاده كنند . . . . تا آنكه اردشير بن بابك از خاندان ساسان به پادشاهى رسيد و آن پراكندگيها و جداييها را مبدّل به اتحاد و يگانگى نموده ، دشمنان را سركوب كرده و بر شهرها استيلا يافته و مردم را به دور خود جمع كرده و آن تعصّب و دسته بنديها را از ميانشان برداشت و همين كه زمام كليه امور را به دست گرفت ، مردمانى را به هند و چين و روم فرستاد تا از تمام كتابهايى كه نزدشان بود نسخه بردارى نمايند و به جستجوى مقدار كمى هم كه در عراق بود برآمده و همه آنها را جمع آورى كرده و از آن پراكندگى درآورد و اختلاف و تباينى كه در آنها پيدا شده بود بر طرف كرد . و پسرش شاپور نيز پس از وى همين رويه را دنبال نمود تا آنكه تمام آن كتابها به پارسى و به همان صورتى درآمد كه در زمان هرمس بابلى پادشاه مصر بود . . . « 2 » . پس از ظهور دين مبين اسلام ، در زمان خليفه دوم عمر بن خطّاب ، اعراب به بيرون از مرزهاى عربستان روى آوردند و با فراهم آمدن شرايط مقتضى موفق شدند به سرعت در ممالك ديگر نفوذ كنند . هنوز يك سده از آغاز اسلام نگذشته بود كه سيطرهء نفوذ دولت اسلامى از يك سوى تا اندلس و از ديگر سوى تا هند گسترش يافت . با اشاعهء اسلام در بلاد گوناگون و استقرار حاكميّت اسلامى ، مرزهاى كشورها از بين رفت و كشورهاى پهناورى چون مصر و ايران زير پوشش خلافت اسلامى قرار گرفتند . زبان عربى كه زبان قرآن بود در مراتب ادارى و نيز علم و حكمت به صورت يك زبان همگانى درآمد . تأكيد نبى اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بر منزلت و مقام علم و توصيه به جستجوى آن در هر سرزمين سبب شد كه مسلمانان پس از استقرار حاكميّت بر كشورهاى ديگر ، علوم و فنون كشورهاى مغلوب را مورد توجّه قرار دهند . خالد بن يزيد بن معاويه ، در گذشته به سال 85 هجرى ، گروهى از علماى

--> ( 1 ) ابن النديم ، الفهرست ، ترجمهء محمّد رضا تجدّد ، تهران : امير كبير ، 1366 . ص 436 . ( 2 ) همان ، 437 .