ترجمهء فارسى قرآن مجيد را مربوط به قرن چهارم هجرى در عصر سامانيان مىدانند امّا شاهفور اسفراينى نخستين برگردان پارسى قرآن را از آن سلمان فارسى مىداند . وى مىگويد : و نيز . . . صلّى اللّه عليه و آله و سلّم - فرمود : بعثت الى الثقلين ، مرا فرستيدند به جملهء جنّ و انس . و ترسانيدن عجم و آگاه كردن ايشان را به فارسى شايد كرد ، ناچار بود كه قرآن را ترجمه باشد به زبانى ديگر تا اهل لغت آن را بدانند و ترهيب ايشان بدان حاصل شود و از بهر اين معنى بود كه سلمان فارسى از مصطفى - صلى اللّه عليه و آله و سلم - دستورى خواست تا قرآن به پارسى به قوم خويش نويسد ، وى را دستورى داد . چنين گفتند كه وى قرآن بنبشت و پارسى آن اندر زير آن بنبشت ، آنگه به آخر آن بنبشت : هذا القرآن الّذى أنزل على محمّد ، اين است قرآن كه فرو فرستيده آمده است به محمّد صلّى اللّه عليه و سلّم « 1 » . انبوهء نسخه‌هاى كهن قرآن مجيد كه متضمّن ترجمهء فارسى نيز هست حاكى از آن است كه ترجمهء مردمى و غير رسمى قرآن بىترديد از پايان سدهء دوم هجرى در زبان فارسى پديده‌اى شناخته شده بوده است . از اين رو مىتوان گفت : پديدهء ترجمه در زبان فارسى مبناى عقيدتى دارد و با ترجمه‌هاى قرآن مجيد شكل يافته است . از ميانهء سده‌هاى دوم تا سدهء پنجم هجرى ، زبان عربى به مثابهء زبان علم و فرهنگ جهان اسلام شناخته شد و جامعهء فارسى زبان در حوزه نگارش آثار خويش صرفا به زبان عربى مىنوشتند . در اوايل قرن پنجم براى اين كه شمول استفاده از كتابها بيشتر شود و جامعه فارسى دان نيز از منافع كتابها بهره برد ، برخى از كتابهاى سيره به زبان فارسى برگردانده شد . نجم الدين محمود راوندى زنده به سال 577 يا 585 كتاب شرف النبى ابو سعيد واعظ خرگوشى را لفظ به لفظ به پارسى نقل كرد : پس مترجم اين كتاب ، امام عالم ربانى بارع ناسك متورع نجم الدّين محمود بن على الراوندى - رحمة اللّه عليه رحمة واسعة - اين كتاب را نقل كرد از زبان تازى به پارسى لفظا بلفظ تا خوانندگان عجم را از آن فايدت حاصل باشد و فايدت و منفعت آن عام و شامل شود

--> ( 1 ) شهفور بن طاهر اسفراينى ، تاج التراجم فى تفسير القرآن للاعاجم ، به كوشش نجيب مايل هروى ، على اكبر الهى خراسانى . تهران : ميراث مكتوب ، علمى و فرهنگى ، 1375 . ج 1 ، ص 8 .