هندوكش ، از شرق به تخارستان و از غرب به هرات محدود بوده است . تعدادى از مورخان گمان كرده‌اند كه بلخ [ باكتريا ] نام مملكتى است بسيار پهناور نظير بخارا ، سمرقند ، خوارزم ، خراسان و سيستان كه تا واديهاى شرقى رودخانه سند امتداد داشته و مقر حكومتش بلخ و يا باكتريا بوده است . در جغرافياى قديم ، بلخ به پنج بخش مهم تقسيم مىشده است : 1 - بلخ ؛ 2 - جوزجان ؛ 3 - مرغاب ، 4 - تخارستان ؛ 5 - باميان . قديمىترين مركز تمدّن ايران و شايد مركز تشكيلات دولتى ايران در بلخ بوده است . اين مدنيّت اوّليّه مسلّما به مراتب بهتر از تمدّن مللى بوده است كه در آن زمان در اطراف درياى مديترانه و حومهء فرات و دجله زندگى مىكردند ، حتى چندى بعد قسمت شرقى ايران جزء امپراتورى هخامنشيان شد و ايشان در آنجا حكومت تشكيل دادند ، بلخ در مركز ايران شرقى قرار گرفته بود كه مىتوانست يكى از موجبات ترقى و اهميّت سياسى و تجارى اين منطقه باشد . يعقوبى جغرافيانويس مىنويسد كه بلخ به يك‌فاصله و مسافت از فرغانه ، رى ، سجستان ، كابل ، قندهار و كشمير قرار داشته است . رود بلخ از حدود باميان سرچشمه مىگيرد و در نزديكى بلخ به 12 قسمت تقسيم مىشود . در حال حاضر ، اين رود به 18 قسمت تقسيم شده است . امروز ، بلخ قديم به 18 نهر معروف است و كشتزارهاى حومهء بلخ از اين نهرها سيراب مىگردد . « 1 » حومهء بلخ بسيار حاصلخيز است ، چون در جلگهء رودخانهء بلخ و يا بلخاب واقع شده است ، اين رود در مسير خود از كوههاى باميان تا بلخ جارى است . ازاين‌جهت بلخ در گذشته بر ساير واحه‌هاى سرزمين مزبور برترى داشت و پايتخت بلخ [ باختريان ] و مركز تجارت با هند و چين گرديد . « 2 » امير ولى بلخى مىنويسد : « نهر بلخاب از جنوب بلخ مىآيد و منبع آن كوههاى هزاره‌جات و بلخاب است . آن رود در مسير خود از درّه‌گز مىگذرد و از اطراف و جوانب ، رودخانه‌هاى كوچك به اين رود مىريزد و منتهاى آن قصبهء آقچه مىباشد . در

--> ( 1 ) - پژوهشى در اعلام تاريخى و جغرافياى تاريخ بيهقى ، ص 334 . ( 2 ) - تذكرهء جغرافياى تاريخى ايران ، ص 54 .