شد . غزان در محرم سال 548 ه . ق . در نزديكى بلخ سلطان سنجر را شكست دادند و بار دوم در همين سال بود كه بر سنجر و حكومت سنجريان تاختند و حكومت آنها را درهم نورديدند . طايفه غزان خراسان را تصرّف كردند و شاهان خودخواه سلجوقى نتوانستند جلوى آن لشكر جرّار را سد كنند . بدين‌سان ، تمام قدرت و ابّهت پادشاهان سلجوقى پايمال سمّ ستوران آنها گرديد . « 1 » در بهار سال 618 ه . ق . چنگيز خان بلخ را تصرّف كرد ، مردم بلخ با چنگيز از در صلح درآمدند و نيروهاى چنگيز بدون خون‌ريزى وارد شهر بلخ شدند . ولى اين صلح و آرامش ديرى نپائيد و مردم در مقابل نيروهاى مهاجم دست به قيام زدند . اين‌بار ، چنگيزيان شهر باستانى را كاملا ويران و مردم را قتل عام كردند ، حتى هنگام ترك شهر ، افرادى را كه مخفى شده بودند و از مخفيگاهها بيرون مىآمدند ، نيز كشتند . بنا به نقل بارتولد : « چانگ‌جو ، زائر چينى ، در بهار 619 ه . ق . عازم دربار چنگيز خان شد . او مىگويد : با كشتى از جيحون عبور كرديم و از كنار ويرانه‌هاى بلخ مىگذشتيم . مردم آنجا به تازگى شورش و طغيان و از شهر فرار كرده بودند . فقط صداى سگان از شهر به گوش مىرسيد . اردوگاه لشكر مغول در شرق بلخ قرار داشت . چنگيز خان جهت تسخير باميان ، حملهء خود را از ميمنه در جنوب رود ماك آغاز كرد و ازآنجا از طريق شهار ( شاخر ، شخر و يا شهر ) و از معبر كوتل هفتاد گردش و ناحيهء بلخاب و يقولان و فيروز بغر به باميان پايان يافت . » « 2 » در سال 705 ه . ق . امير صلاح جغتايى بلخ را آباد كرد و قلعهء هندوان را مركز قرار داد . در سال 771 ه . ق . امير تيمور گوركانى بر امير حسين مسلاب بين امير قزاعى پيروز شد و امير مذكور در بلخ كشته شد . در اين نبرد ، قلعهء هندوان ويران شد و مردم را در بيرون شهر اسكان دادند . در 12 رمضان سال 771 ه . ق . امير تيمور گوركانى در بلخ بر تخت سلطنت نشست و امور اين ولايت را سروسامان داد و خود به ماوراءالنهر بازگشت . « 3 »

--> ( 1 ) - بلخ در تاريخ و ادب فارسى ، صص 239 - 242 . ( 2 ) - تركستان‌نامه ، ج 2 ، ص 922 . ( 3 ) - بلخ در تاريخ و ادب فارسى ، ص 248 .