1228 ه . ق در آذربايجان حضور يافت و عليه روس‌ها جنگيد . « 1 » در 1246 ه . ق با برادرزاده خويش محمد حسين ميرزا حشمت الدوله فرزند محمد على ميرزا دولت شاه به نزاع برخاست كه ادامه آن تا سال 1247 ه . ق طول كشيد و چند بار از دربار تهران تعدادى از بزرگان چون ميرزا محمد تقى سپهر ، صاحب ناسخ التواريخ كه خود دو قصيده طولانى در مورد جنگ آنها گفته است براى اصلاح بين آنها مأمور شدند . در اين نزاع حسام السلطنه مغلوب و مقصر شناخته شد و همراه فرزندانش پس از فوت پدرش به دربار برادرزاده خود محمد شاه آمد « 2 » و پس از مدتى حاكم بروجرد گرديد . « حسام السلطنه به قدرى ميانه‌روى و مآل‌انديشى داشت كه پدرش او را كدخداى كل عراق خطاب مىفرمود ، خيلى به امساك معروف بود ، وقتى واعظى در حضور شاهزاده بالاى منبر مشغول به دعا بود ، عرض كرد الهى دولت حسام السلطنه را به قائم آل محمد عليه السّلام برسان ! ابو سعيد ميرزا به واعظ گفت ضرور دعا نيست ، اين دعا ناكرده باشد مستجاب ، دولتى را نه خودش صرف كند نه به ما بدهد معلوم است تعلق به قائم آل محمد صلوات اللّه و سلامه عليه خواهد گرفت . » « 3 » در 14 شوال 1264 ه . ق كه ناصر الدّين شاه در تبريز به سلطنت رسيد حسنعلى ميرزا شجاع السلطنه نابينا و محمد تقى ميرزا حسام السلطنه كه هر دو در تبريز تحت نظر بودند ، براى تهنيت سلطنت شاه حاضر شدند . شاه پس از ورود به تهران ، آن دو را از تبريز فراخواند و آنها را مخير در امر اقامت و زندگى در هركجاى ايران نمود . شجاع السلطنه در تهران اقامت گزيد و در سال 1370 ه . ق در سن 66 سالگى درگذشت . حسام السلطنه از شاه اجازه خواست كه به مشهد رفته و در آنجا مجاورت اختيار نمايد ، هرچند با

--> 183 ؛ مهدى بامداد : پيشين 3 / 310 ( 1 ) - محمد تقى لسان الملك سپهر : پيشين 1 / 239 ( 2 ) - مهدى بامداد : پيشين 3 / 310 - 311 ؛ ميرزا محمد على حبيب‌آبادى : مكارم الآثار 2 / 302 ( 3 ) - همان 3 / 311 - 312