غلامرضا جلالى ( گروهى از پژوهشگران )

55

مشاهير مدفون در حرم رضوى ( فارسي )

براى تصدى دوباره وزارت امور خارجه به تهران فراخواند . به گفته امين الدوله علت عزل ميرزا حسين خان سپهسالار گرايش وى به روسها و عدم واكنش دستگاه وزارت امور خارجه ايران به پيشروى روسها در شرق درياى خزر بوده است 32 . به عقيده نگارنده انگليسىها در عزل ميرزا حسين خان و روى كار آمدن ميرزا سعيد خان دخالت داشته‌اند ميرزا سعيد خان اين‌بار تا پايان عمر در مصدر وزارت خارجه باقى ماند . در مدت بيست و يك سال اول وزارت و نيز در دوره دوم وزارتش 1297 - 1301 حوادث بسيار مهمى در صحنه جهانى رخ داد و بخشهاى مهمى از جمله هرات از ايران جدا گرديد كه بىترديد اشخاصى همچون او به عنوان وزير امور خارجه و ميرزا آقا خان نورى به عنوان صدراعظم وقت شايستگى احراز چنين پست‌هاى خطيرى را نداشتند و در اين حوادث از مقصران اصلى بوده‌اند . بسيارى از منابع به تسلط او به زبان فارسى و عربى اشاره دارند ، اما به هيچ‌كدام از زبانهاى خارجى ، كه از ضروريات مقامى بوده كه قريب بيست و پنج سال متصدى آن بود ، آشنا نبوده و از « جهان سياست و روابط پيچيده بين المللى و بندوبستهاى سياسى هيچ‌گونه سردرنمىآورد و تا آخر هم سر درنياورد . » 33 به‌علت همين ناآگاهيها بود كه در ملاقات با مأموران و كارگزاران كشورهايى همچون روسيه و انگليس كه در آن زمان در سطح جهان در پى كشورگشايى بودند ؛ به جاى پرداختن به مسائلى كه به سرنوشت كشور مربوط بود ، از ادبيات فارسى و عربى و فلسفه سخن به ميان مىآورد و از آگاهى خود در اين زمينه خوشحال بود . بنجامين نخستين سفير ايالات متحده آمريكا در ايران ( سالهاى 1882 م / 1299 ق - 1883 م / 1300 ق ) كه دوره سفارتش با دوره دوم وزارت و سالهاى آخر عمر ميرزا سعيد خان مصادف بوده و چندين بار با او ملاقات داشته است در خاطراتش با عنوان « ايران و ايرانيان »