تاريخ و ادب مزديسنايى ، همانند دائرةالمعارف شيعى « بحار الانوار » علّامهء مجلسى ( سدهء 11 ق ) است . مؤلّفان كتابهاى « دينكرد » يكى موبد آذر فرنبغ فرخزادان و ديگر آذربادايميدان ( - پسر اميد ) باشند ، كه هر دو در سدهء سوم هجرى قمرى مىزيسته‌اند ؛ و اسفار « دينكرد » را براساس نوشته‌هاى پيشين مزديسنايى تدوين كرده‌اند . دينكرد ، در اصل شامل نه كتاب بوده ، كه كتابهاى يكم و دوم و بخشى از كتاب سوم آن از ميان رفته ؛ اينك متن باقى حدود / 169000 كلمه باشد كه اقدم نسخ آن مورّخ 411 ق / 1020 م در بغداد است . « كتاب سوم » دينكرد عمدة شامل مباحث اعتقادى و يزدان‌شناسى زردشتى با نگرشى فلسفى است ، كه عقايد دينهاى ديگر مانند مسيحى و يهودى و اسلام مورد انتقاد شده ، كتابهاى 6 و 7 دينكرد نيز بطور ضمنى اجمالا بيانگر اعتقادات مزديسنايى است . ( 2 ) . گزيده‌هاى زادسپرم ، پسر جوان جم شاپوران هيربد نيمروزان ( ن 2 س 3 ق ) - برادر مؤبد منوچهر نويسندهء كتابهاى مشهور « داتستان دينيگ » و « نامكيهاى » پهلوى - كه چون اين دو اثر متعلّق به دوران اسلامى است ، از ذكر آنها در اين فهرست خوددارى شد ؛ ولى « گزيده‌هاى زات سپرم » ( در 4 بخش / 35 فصل / ح 19000 كلمه ) كه ظاهرا منتخب از متون عهد ساسانى يا مبتنى بر آنهاست ، چنان‌كه مطالب بخش دوم مشابه با « دينكرد » هفتم و گويا كتاب « زند سپند نسك » منبع هر دو بوده ، علاوه بر موضوعات جهان‌شناسى فلسفى ، نجوم و احكام آن ، مبدأ و معاد ، نيز متضمّن اعتقادات زروانى شامل اقوال دربارهء جسم و روح ، مبادى دين و جز اينهاست . زادسپرم كتابهاى ديگر به عنوان « ابر نمودارى يزشن » ، « تخمه‌شمارى » در باب انواع حيوان و نژاد انسان داشته كه اينك نمانده ، دو كتاب مفقود « نبيگ پيشينگان » و « نبيگ همبديگان » را ( دربارهء نوشته‌هاى پيشينيان ) نيز به دو منسوب كرده‌اند « 1 » . ( 3 ) . ماتيگان يوشت فريان ( ح 3000 كلمه ) ، رسالهء مناظرهء وى با « آخت » جادوگر است كه در اوستا ( - آبان يشت ، كرده‌هاى 81 - 83 ) بدان اشارت رفته ، سى و سه پرسش او را پيروزمندانه پاسخ مىگويد ؛ علاوه بر مسائل اعتقادى و كلامى مردم‌پسندانه ،

--> ( 1 ) . زبان و ادبيات پهلوى ( تاواديا ) ، ص 105 - 110 . / زبان پهلوى ( آموزگار - تفضّلى ) ، ص 21 / گزيده‌هاى زادسپرم ( راشد محصّل ) ، ص 7 و 13 م .