1 . متون مذهبى بهرهء يكم . اوستا و زند دربارهء اين كيش‌نامهء كهن ايرانى نظر به اشتهار تحرير و تفسيرهاى آن تنها به ذكر متون آنها اشارت‌وار بسنده مىكند . اما چون اين نامهء دينى ايرانى منسوب است به زردشت سپيتمان فريانى ، مسألهء زمان حيات آن پيامبر و موضوع تدوين اوستا هم ناگزير بايد مورد اشاره باشد ؛ ولى در اين خصوص جدّا با كثرت و تزاحم منابع مواجه هستيم . اجمالا آنكه دورترين زمانى كه براى زردشت قائل شده‌اند ، سدهء هجدهم پيش از ميلاد و نزديك‌ترين آن سدهء ششم پيش از ميلاد است . تحديد اين دو زمان مبتنى بر دو روش تاريخ‌گذارى سنّتى و تاريخ‌شناسى زبانى است ، كه فصل مشتركى باهم نمىيابند و به يك نقطهء توافق نمىرسند « 1 » . از نظر تاريخ‌گذارى زبانى كهن‌ترين سرودهاى اوستايى « يسنا » است ، كه دفتر گاهانى يا به اصطلاح « گاتها » در جزو آنها سخنان خود زردشت دانسته آمده ، كه چون با سرودهاى ودايى ( سانسكريت ) كمابيش همسانى ، همزبانى و همزمانى دارد ، فلذا ظهور پيامبر را حدود سدهء دهم پيش از ميلاد تحديد كرده‌اند « 2 » . بنابراين ، اگر بخش كهن اوستاى مدوّن ملحوظ نظر باشد ، دفتر گاهان ( - گاتها ) قديم‌ترين و شايد اولين « كتاب » ايرانى عهد باستان است . در اينكه سرودهاى تدوين شده در دفتر گاهان از كهن‌ترين بخش‌هاى كتاب دينى

--> ( 1 ) . رش : اسطورهء زندگى زردشت ( ژاله آموزگار - احمد تفضّلى ) ، ص 13 ببعد / Zoroastrian Problems in the 9 th . cen . Books ( H . Bailey ) , p . XIX . ( 2 ) . مزديسنا و ادب فارسى ( معين ) ، ص 174 . / حماسه‌سرايى در ايران ( صفا ) ، ص 32 / Zoro . prob , XIX