دوم » آن - يعنى روايت عيلامى را هم مىدانستند . البتّه اوضاع و احوال براى رشد و ترقّى ادبيات مساعد نبوده ، نوع كتابت واحدى در دبيرخانه‌ها هنوز تدوين نشده بود ؛ چنان‌كه گذشت ، در هرجايى زبانها و خطّهاى محلّى به كار مىرفت . اما دبيران عيلامى به عنوان دفتردار به خدمت اشتغال داشتند ؛ و ازاين‌رو اسناد تخت‌جمشيد از زبان آرامى به عيلامى - كه زبان ادارى پارسان بود - ترجمه مىشد . بنا بر همان الواح دانسته مىآيد كه هخامنشيان تا سال 460 ق . م . ( زمان اردشير يكم ) اسناد رسمى خود را به دبيران عيلامى مىسپردند « 1 » . بارى ، فنون و آداب ديوانى و دبيرى تكامل‌يافتهء دوران هخامنشى كه خصوصا سنن فرمدارانهء آن امپراتورى بزرگ ايرانى جهانگير شد ، بىترديد به جانشينان يونانى و اشكانى ايشان انتقال يافت ؛ ساسانيان كه اصلا خود را وارث حقيقى آن امپراتورى مىدانستند ، همان تشكيلات ديوانى و اصول دفترى و رسوم دبيرى را اتخاذ كردند و استمرار بخشيدند ، كه به نوبهء خود در دوران اسلامى موروث دستگاه خلافت عباسى و حكومت‌هاى ايرانى گرديد . در باب كتابت علوم و نجوم و فلسفه ياد كرده‌اند كه آنها را با خطّ « گشته دبيره » تحرير مىكرده‌اند ؛ چنان‌كه ياقوت حموى در ذيل « رىشهر » ( - ريواردشير ) ناحيتى از ارجان گويد كه دبيران گشته‌نويس در روزگار ايرانيان ( ساسانى ) در آنجا نشيمن گزيده بودند ؛ اما امروز كسى نيست كه به فارسى يا به عربى نويسد » « 2 » . يان ريپكا در خصوص شيوه‌هاى كتابت فارسى ميانه گويد كه دبيران همواره چنان‌كه در نزد نسخه‌برداران اسلامى معمول بوده ، اول كتابها را با عبارت « پت نام يزدان » ( - به نام خدا ) آغاز ، و با عبارت‌هايى مانند « فرزفت پت دروت اوشاتيه اوراميشن » ( - با درود و شادى و رامش پايان پذيرفت ) به انجام مىبرند » « 3 » . دربارهء رستهء دبيران عصر ساسانى و پايگاه والاى ايشان ، آيين دبيرى و ناموران ايشان در اينجا مجال سخن نباشد ، كتب و تواريخ مفصّل مربوط به آن دوره البتّه محلّ

--> ( 1 ) . تاريخ ماد ، ص 455 . / ايران در دوران نخستين پادشاهان هخامنشى ، ص 59 ، 68 - 70 / دنياى گمشدهء عيلام ، ص 45 . ( 2 ) . معجم البلدان ، ج 2 ، ص 887 / ايران در زمان ساسانيان ، ص 441 . / تحقيقاتى دربارهء ساسانيان ، ص 17 . ( 3 ) . تاريخ ادبيات ايران ، ص 106 .