پرويز اذكائى
45
فهرست ما قبل الفهرست ( آثار ايرانى پيش از اسلام ) ( فارسي )
عيلام غير محتمل است . اسناد مكشوف از استخر را اگر منسوب به زمان كوروش يا كمبوجيه بدانيم ، پيداست كه هنوز نظامات مادى در ادارات حكمفرما بوده است « 1 » . كارآيى و كارورزى دبيران مادى در دستگاههاى ديوانى و فرمدارى عهد هخامنشى بازهم ياد خواهد شد ؛ ولى اينك مىخواهم دربارهء جشن دبيران ايران باستان اجمالا اشارتى كنم كه تاكنون مورد بحث نشده است . در متون پهلوى آمده است كه هوشنگ پيشدادى « دهيوپديه » ( - كشودارى ) و اقتدار شاهى و فرمانروايى را بنياد نهاده ، برادرش ويگرد بانى كشاورزى و زندگى دهقانى بوده است « 2 » . اينك ، جشن ساليانهء تيرگان بزرگ ( كوشروز يا چهاردهمين روز از ماه تير ) - كه متن مانوى ( dn ) « تير روز بزرگ » ناميده « 3 » ، ابو ريحان بيرونى آن را « جشن دبيران » ياد كرده ، بدينكه چون دهيوپديه به معناى جهاندارى مقرون با دهقانگرى به معناى جهانآبادى و كشاورزى باشد ، كه دبيرى ( - كتابت ) بىدرنگ همبر با آنهاست ، ازاينرو « جشن دبيران » هم باشد كه هوشنگ بنياد كرد . نام اين روز « تير » است كه اسم ستارهء عطارد باشد - يعنى اختر دبيران ؛ و دهقانگرى و دبيرى يك چيز است ، آن روز از براى بزرگداشت ايشان جشن شد ، پس مردم به جامهء دبيران و دهگانان درمىآيند ؛ و اين آيين همچنان بود كه شاهان و دهگانان و موبدان و جز اينان به جامهء دبيران درمىآمدند ، تا روزگار گشتاسپ از براى بزرگداشت دبيرى و دهقانگرى برگذار مىشد . . . » « 4 » در وقايعنامهء سريانى اديابنه ( - اربيل عراق ) حسب اشارهء پيگولوسكايا ، خبر جشن تيرماه سيزده ايرانى ( از سدهء 5 م ) آمده است ، بهطورى كه مراسم آبريزان جشن تيرگان را مىتوان با مراسم شستشوى جشن « شهر بگمود » كه ماه ايار در استان اديابنه ( - اربيل ) برگذار مىشده ، مرتبط دانست « 5 » . بدينسان ، جشن باستانى تيرگان نه تنها آيينهاى آن با آب و باران - يعنى نيايش « ايزد باران » ، كه همانا با ستارهء آن - يعنى « تير » بارانزا و نيز « دبير » فلك ( - عطارد ) هم
--> ( 1 ) . تاريخ ماد ، ترجمهء كريم كشاورز ، ص 745 . ( 2 ) . نمونههاى نخستين انسان و نخستين شهريار در تاريخ افسانهاى ايران ( كريستنسن ) - ترجمهء دكتر احمد تفضّلى ، ص 176 . ( 3 ) . Areader in Manichaean , p . 183 . ( 4 ) . الآثار الباقية ، ص 220 - 221 . ( 5 ) . رش : شهرهاى ايران در روزگار پارتيان و ساسانيان ( ترجمهء عنايت اللّه رضا ) ، تهران ، 1367 ، ص 480 - 485 .