ابداع كرد ، چنان‌كه مذهب مانوى هم تركيبى است از زردشتى [ - زروانى ] و مسيحى ؛ حروف آن افزون بر حروف خطّ عربى است ، با آن كتابهاى شرايع و انجيل‌هاشان را نويسند ؛ و مردم وران‌رود و سمرقند بدان خامه كتابهاى دينى را مىنويسند ، پس آن را « دين نپيك » ( - قلم الدّين ) نامند . » « 1 » . بايد گفت كه مانويان حدود سال 300 ميلادى از ايران رانده شدند ، گروهى در مصر و جنوب اروپا ؛ و گروهى ديگر در تركستان شرقى نشيمن گرفتند . دست‌نوشته‌هاى مانوى در تركستان شرقى به زبانهاى تركى ( شرقى ) و ايرانى ميانه ( پهلوى ) هم بدست آمده كه همگى به خطوط مختلف با منشأ آرامى نوشته شده‌اند ، يكى از آنها « خط مانوى » نام گرفته است . اين خط از چپ به راست نوشته شود ؛ و از خط تحريرى سريانى كه با خط تزيينى پالميرى خويشاوند است اقتباس گرديده ، الفباى آن‌چنان كه در فارسى ميانه و پهلوى به كار مىرود ، عبارتست از 22 حرف ابجد سامى با يك حرف تازهء « ژ » كه مبدّل‌هاى حروف هم وجود دارد ؛ و بر روىهم الفبايى است كه اصوات ايرانى را تا حدّى دقيق ادا مىكند ، ولى مبهمات چندى هم خصوصا در مورد مصوّتها و نيماواها موجود است . دانشمندان زبان‌شناس ارزش‌هاى واكى و آوايى حروف الفباى مانوى را به تفصيل توضيح نموده ، بسيارى نيز به تحقيق و طبع و ترجمهء آثار مانوى « تورفانى » و جز آن پرداخته‌اند « 2 » . 11 - خط سغدى ، كه ابن نديم در باب آن گويد : « سغد در ناحيت وران‌رودان از ايران بالا كه پايتخت تركان است ، مردم آنجا ثنوى مذهب و مسيحى باشند كه اين نمونهء خطّ ايشان است » « 3 » . سغديان در واقع ساكنان ايرانى زبان تركستان شرقى بشمار رفته‌اند ، كه زبان ايشان تا عصر حاضر نيز جزو گويش‌هاى ايرانى شرقى بر جاى مانده است . در ميان دست‌نبشته‌هاى فراوانى كه در آغاز سدهء بيستم در تركستان چين كشف شد ، اسناد چندى به زبانى مجهول وجود داشت كه با خطوط مختلفى از منشأ آرامى ، مانند سريانى و مانوى و اويغورى نوشته آمده بود . سپس كه معلوم شد زبان همهء آنها از گروه زبانهاى

--> ( 1 ) . الفهرست ، چاپ تهران ، ص 19 و 392 . ( 2 ) . The Alphabet , pp . 291 - 292 . / A Reader in Manichaean Middle Persian and Parthian texts ( M . Boyce ) , pp . 14 - 19 . / مقدمهء فقه اللغهء ايرانى ، ص 159 ، 187 - 191 . تاريخ خطهاى جهان ، ص 177 - 178 . / زبان پهلوى ( آموزگار - تفضلى ) ، ص 31 - 32 و 47 . ( 3 ) . الفهرست ، ص 20 .