دشوار مىباشد « 1 » . نمونهء خط پهلوى كتابى مشهور يا « رم / هام » دبيرهء مذكور در كتابهاى بهار ، ارانسكى ، فريدريش ، تفضّلى ، و جز اين‌ها آمده است « 2 » . 2 - گشته دبيره ، كه صورت معرّب آن « كشتج » است ، يعنى : كتابت تغيير يافته [ حمزهء اصفهانى ] و آن بيست و هشت حرف باشد ، پيمانها و فرمانها و اقطاعات را بدان نويسند . هم بدين كتابت ، ايرانيان نگين‌هاى انگشترى ، طراز جامه‌ها ، فرشها ، دينار و درهم‌ها را مىنوشتند [ ابن نديم ] . همو در شرح تاراج‌هاى اسكندر مقدونى ، يك‌بار ديگر از « نبشتهء كشتج » در اصطخر ياد كرده ، كه او با خود برد « 3 » . ابن فقيه همدانى گويد كه كتيبه‌هاى ( گنجنامهء ) همدان را « نبشت خدايان » ( - كتيبه‌هاى شاهان ) نامند ، كه كتابت آن معروف به « كشتج » باشد « 4 » . شادروان دكتر معين گويد كه اين كلمه معرّب « گشتگ » پهلوى / « گشتهء » فارسى است ، كه ظاهرا نوعى خطّ پهلوى يا - به تعبير اصحّ - پارسيك شكسته بوده است « 5 » . شادروان بهار هم گفته است كه از اوصاف آن معلوم مىشود كه مراد خط پهلوى كتيبهء ساسانى است ؛ و اگر وجه تسميه درست باشد ، بايستى خط تحريرى ساسانى مراد باشد . اتفاقا نقوش سكه‌ها و مهرهايى كه در اواخر ساسانى بدست ماست ، همين معنى را تأييد مىكند ، چه اين نقوش غالبا به خطّ تحريرى يا نزديك بدان است « 6 » . دكتر صادق كيا نيز نمونه‌هاى « گشته دبيره » بر روى سكه‌ها ، مهرها و كتيبه‌هاى عهد ساسانى را بدست داده [ تصويرهاى 17 و 18 ] و افزوده است كه در عهد هخامنشى هم گشته دبيره به نوعى وجود داشته ، سپس از دورهء اشكانى چند نمونهء كتيبه و سكّه فرانموده ، خصوصا پوست نبشتهء « اورامان » [ تصوير 14 ] را هم به خط كشتج دانسته است « 7 » . مصدوق اين اظهارات مطابق است با خط « پارسيك » - نمونهء رديف 5 در جدول الفباى پهلوى ( ش 1 / 141 ) كه داويد ديرينگر فرا نموده [ تصوير 22 ] بدين شرح كه پهلوى جنوب غربى - اصطلاحا « پارسيك » يا ساسانى - در دو شكل يادگارى [ - كتيبه‌اى ] و پيوسته [ - تحريرى ]

--> ( 1 ) . مقدمهء فقه اللغهء ايرانى ، ص 168 و 173 . ( 2 ) . سبك‌شناسى ، ص 76 / مقدمهء فقه اللغة ، ص 158 / تاريخ خطها ، ص 387 / زبان پهلوى ، ص 44 . ( 3 ) . الفهرست ، ص 300 . ( 4 ) . اخبار البلدان ، نسخهء خطى ، گ 127 الف / مختصر البلدان ، ص 243 . ( 5 ) . مجموعهء مقالات ، ج 1 ، ص 228 - 229 . ( 6 ) . سبك‌شناسى ، ج 1 ، ص 77 . ( 7 ) . گشته دبيره يا خط كستج ، ايران‌كوده ، ش 5 ، تهران ، 1330 .