پرويز اذكائى
15
فهرست ما قبل الفهرست ( آثار ايرانى پيش از اسلام ) ( فارسي )
6 . خطّ يونانى بر خلاف نظريهء رايج در باب تداول خط و زبان يونانى در ايرانزمين پس از تازش اسكندر مقدونى ( - 331 ق . م . ) و آغاز دورهء يونانى مآبى در ممالك مفتوحه ، چنين نمايد كه آن خط و زبان هم از عهد پادشاهان نخستين هخامنشى منتها بهطور محدود در حوزهء فرمدارى و ديوانسالارى كارآمد بوده است . دستكم « يونيه » در جزو ايالتهاى بيست و اندگانهء شاهنشاهى هخامنشى ( شامل شهرهاى يونانى آسياى صغير ) كه از اهميّت خاصى هم برخوردار بوده ، زبان ملّى آنجا ( - يونانى ) در كار پايهء مشترك سياسى و فرهنگى ملل تابعهء امپراتورى سهم شايان و نمايانى داشته است . موضوع روابط سياسى ايران و يونان در عهد هخامنشى تاكنون بهقدر كافى پژوهش و بررسى شده ، ولى مسألهء مناسبات فرهنگى اين دو قوم خصوصا وضع استعمال زبان يونانى در ايران ( و متقابلا چگونگى كاربرد زبان فارسى در يونان ) - كه اينك مورد علاقهء ماست - چندان محلّ عنايت نگرديده ؛ اطلاع و آگاهى در اين خصوص بسيار كلّى و اجمالى است . ولى نتايج حاصله از لشكركشى اسكندر مقدونى به سرزمينهاى ايرانى ، شرايطى كه براى انتشار فرهنگ و خطّ يونانى در آنها فراهم آمد ، و جز اينها مفصّل و مشروح بررسى گرديده است . در دوران سلوكيان يا جانشينان اسكندر ، چنانكه روال و روند عمومى در تاريخ جهان بشمار مىرود ، خط و زبان قوم غالب كه لا بدّ لسان سياست و حكومت بوده ، طبعا در ادارات دولتى ايالتها و بلاد ايرانزمين هم باب شده است . بعلاوه ، اگر پيامدهاى ديرپاى فرهنگى را هم در جامعهء آن روزگار به حساب آوريم - كه از آن به « يونانى مآبى » ( - هلنيسم ) تعبير كردهاند - زبان يونانى تا اواخر عهد ساسانى نيز به طريقى در ايران مورد استعمال بوده ، و حتى پس از آن هم تا پايان عصر نوزايى فرهنگى ايران اسلامى ( سدهء 5 ه . ق . ) در حوزهء ترجمه و - صرفا - مطالعهء حكما و علماى ايرانى كاربرد داشته است . بارى ، در عهد سلوكى ، دانشوران بابلزمين خواندن و نوشتن به يونانى را آغاز كردند ؛ يونانيان نيز دانشهاى بابلى را آموختند و به يونانى ترجمه كردند . گزارشهاى يونانى و يهودى در فترت سلوكى از شهر « گبى » ( Gabae ) اسپدان ( - اصفهان ) ياد