و گزارشى روشنگر دربارهء آن نوشته است « 1 » . اينك بايد گفتار پربار « گرينفيلد » را دربارهء آرامى عهد هخامنشى مندرج در « تاريخ ايران كمبريج » ( ج 2 ) هم ياد كرد ، كه در گزارش بسيار كوتاه حاضر مرجع اساسى است . ولى پيشتر بايد از تداول خطّ و زبان آرامى در عهد مادى سخن گفت ، يعنى « كيتابهء آسورى » به تعبير يهودان در نوشتارهاى تلمودى ؛ زيرا مىدانستند كه آن از دوران آشوريان بر جاى مانده ، دولتى كه در سال 612 ق . م . بدست مادان برافتاد ؛ و هم اينان بر تمامى مواريث فرهنگى آن دست يازيدند . يكى از ادلّهء عقلى كه آلتهايم و به تبع او ماتسوخ بر تداول خطّ و زبان آرامى در امپراتورى مادان اقامه كرده‌اند ، همان داستان معروف « گوماتاى » مغ است كه پيشكار و گنجور قلعهء مادى « پئيشى ياوودا » - يعنى مخزن اسناد دولتى ماد بوده ؛ و نظر به علم و اطلاع خود بر آنها امكان راهيابى به خزانهء سلطنتى و دستيابى به مقام پادشاهى را يافته است . بعدها بسا كه كاربرد خطّ و زبان آرامى در بين مغان ماد ، مانع از آن گرديد كه داريوش هخامنشى مجال بيشترى در امور كشورى به آنها دهد ؛ و به‌هرحال همهء قرائن حاكى از وقوف مغان بر خطّ و زبان آرامى است ، چنان‌كه كاربست آن براى زبانهاى ايرانى تا آخر عهد هخامنشى همانا اختصاص به « مغان » ماد داشته است . طىّ بهرهء پيشين ( خط پارسى ) دربارهء بند « 70 » ترجمهء عيلامى كتيبهء بيستون داريوش گذشت كه وى سخن از گونهءنوينى دبيرهء « آريايى » بر روى پوست و الواح گلين كرده است . توجيه اين فقره بسا كه مسألهء استفاده از الفباى آرامى را براى تحرير اسناد به زبانهاى ايرانى مطرح مىسازد . اينك نمونه‌هاى بازمانده از آن خطّ و زبان در نامه‌هاى آرشام شهربان مصر ، ترجمهء نويكندهء بيستون و اسناد حقوقى ، نشانگر سبك ديوانى خط آرامى / آشورى است ، كه طىّ دو سدهء پياپى در دفترهاى شاهى فرگشتى يكنواخت نمود . اما در دوران يونانى مآبى كه خطّ و زبان يونانى جاى آرامى را در ديوانخانه‌هاى كشورى گرفت ، يكنواختى مزبور در حوزهء جغرافيايى تداول آن از ميان رفت ، انواع شرقى و غربى از آن خطّ پديد آمد ، چنان‌كه مثلا خطوط پارتى ، پهلوى ، سغدى و خوارزمى متعلّق به نوع فرگشتهء آرامى

--> ( 1 ) . مجلهء دانشكدهء ادبيات ( دانشگاه تهران ) ، سال 10 ، ش 2 و 3 / دى - اسفند 1341 ، ص 174 - 202 و 288 - 303 .