كرده ، داد سخن داده‌اند ، كه گاه خالى از مبالغه يا شوائب اغراض نباشد . مشهور از ائمّهء ايشان ايگناتس گلدزيهر صاحب تتبّعات اسلامى معروف و كتاب عقيدت و شريعت و به تبع او دكتر ژوزف شاخت مؤلّف كتاب مبادى فقه اسلامى برآنند كه اعراب بدوى صدر اسلام چون بلاد متمدّن سوريه و روم و ميان‌رودان را فتح كردند ، ناچار شدند در امور تشريعى هم خود را با شرايط جوامع متمدن مغلوب تطبيق دهند . به عبارت ديگر ، قوانين و شرايع تمدّنهاى قديم ممالك مزبور بر امر شريعتگذارى آن مردم بدوى تأثير قوى و تعيين‌گر داشته ، از جمله خصوصا در زمينهء معاملات و تجارات ( - مكاسب ) مطالعهء تطبيقى فقه اسلامى با قوانين رومى مؤيّد اين نظر است . گلدزيهر افزوده است كه من اين نكته را تحقيق كرده‌ام كه حتّى وضع كلمهء « فقه » ( - فهم و هوش ) و اصحاب آن - يعنى « فقها » ( - فهيمان و هوشمندان ) متأثر از اصطلاحات لاتينى - رومى « ژوريس پرودنتيا » و « ژوريس پرودنتس » درست به همين مفهوم خاصّ حقوق‌دانى ( - تفقّه ) و حقوق‌آموز ( - معلّم فقه ) بوده است . گويد كه قوانين رومى تنها منبع تحول و توسعهء حقوق اسلامى نبود ؛ بل قبل از هر چيز نبايد موادّ شريعتى را كه از يهودان اقتباس گرديده ، ناديده گرفت ؛ چندان‌كه بخشى از عناصر رومى را بايستى مأخوذ از طريق يهود بر شمار آورد « 9 » » . « دوليسى اوليرى در زمينهء انتقال علوم يونانى به عالم اسلامى نيز گفته است كه نفوذ فكرى يونانى ديگرى از راه فقه و قانون صورت گرفت ، بدان‌سان كه قديم‌ترين آراء فقهى و حقوقى فقهاى مسلمان رنگ نظريه‌هاى مقتبس از حقوق رومى را داشت ؛ و اين يكى به نوبهء خود متضمّن اصولى فراهم آمده از فلسفهء رواقى بود ؛ و به اين ترتيب تعليمات فلسفى يونان به ميانجيگرى مسائل فقهى و حقوقى به جهان عربى راه يافت . مقارن با فتح اسلامى ، قانون و حقوق رومى به زبان يونانى در ايالتهاى شرقى جريان داشت ؛ و در هرجا مطابق مقتضيات محلّى تغييرات مختصرى در آن داده بودند ، ولى اصول آن مبتنى بر همان تعليمات رواقى بود كه قانون‌گذاران رومى از منابع يونانى اقتباس كرده بودند . . . ؛ اينكه مسلمانان نخستين بار در سوريه و مصر با حقوق و قانون رومى تماس پيدا كرده‌اند امرى يقينى است . هنگامى كه اين ايالات را مسخّر كردند با نظام كاملى دربارهء مالكيت زمين و قانون عقود و مقرّرات بازرگانى كه اعراب سادهء بيابانگرد با آن آشنايى نداشتند روبرو شدند . بسيارى از اين مقرّرات را پذيرفتند و نمىتوانستند نپذيرند و همينها سپس وارد حقوق اسلامى شد . البتّه بعضى از رشته‌هاى حقوق بوده است كه سابقا در دين يهود وارد شده ؛ و

--> ( 9 ) . First Encyclopaedia of Islam , vol . III , p . 102 - 103 .