فلكى ، بخت‌گرايى زروانى يا نوعى تعقّل جبرى ناشى از اعتقاد به تقدير ازل ( - زروان ) و مسألهء اراده كه از جمله در « ورشت مانسريك » ( فرگرد 18 ، بند 19 ) يا « كام خدايى » ( - اختيار و اراده ) كه در « زامياد يشت » ( 19 ، 24 ) ، « ونديداد » ( 1 / 4 ، 15 ، 1 ) و جز اين‌ها مطرح شده ، فعلا كفايت است . III . عرفان ( نظرى ) پس از كلام و حكمت ، عرفان نظرى يكى از سه وجه هرم معرفتى در دين‌هاى ايرانى است . مباحث و موضوعات عرفان ايرانى ما قبل اسلامى ، به نظر ما ، در چهار مقولهء اساسى مىگنجد كه عبارتند از : قدماى وجود ، عقول و ملائك ، مبادى ضدّين ، وحدت وجود ؛ و توحيد اشراقى يا مستفاد خود در مفهوم كلى « عرفان ايرانى » نهفته است . از دفترهاى ديرينهء اوستايى ، الهيّات عرفانى و فرشته‌شناسى بر نسك چهارم ( - دامدات ) و به ويژه بر نسك چهاردهم ( - بغان‌يشت ) غالب است . اشراقيات مغانى در « هفتن يشت » كوچك ( - متعلق به امشاسپندان ) و « هفتن يشت » بزرگ ( - متعلّق به يسنا ) مىدرخشد . خود سخنان مينوى « گاتها » ى زردشت ، متضمّن مضامين عرفانى است . بر يشت‌هاى بزرگى مانند « مهر يشت » ، « سروش يشت » و « رشن يشت » روح عرفانى غالب باشد ، خصوصا مبحث اشراقى - عرفانى - فلسفى « خورنه / فرّه » ايزدى ( - نور الهى ، مجد لاهوتى ) يك « يشت » ويژه دارد كه « خوارنه » يشت يا همان اشتاد يشت ( - 18 ) باشد ، بازهم يشت ( 19 - ) زامياد در همين مقوله است . منتها سخن در « اشتاد » يشت از فرّ / خورنه آريايى رفته ؛ و در « زامياد » يشت از فرّ كيانى گفتگو شده است . بغان‌نسك ( فرگرد يكم ) كه تفسير عرفانى دعاى « يتااهو وئيريو » است ، عقول راهمان ملائك ( - امشاسپندان ) دانسته است « 1 » ، كه در اين خصوص - يعنى اتحاد عقول و ملائك يا نفوس فلكى - مىتوان به كتاب « رمز و داستانهاى رمزى » تأليف دكتر تقىپور نامداريان همدانى ( ص 160 پس‌وپيش ) رجوع نمود . در باب اعتقادات زروانى و مانوى - كه يكسره عرفانى است - اين نكته را نبايد از ياد برد كه « وزرگ و بزرگوار » و « پدر عظمت » در نزد

--> ( 1 ) . The Dinkard , vol . XIII , p . 52 . / XvIII , p . 43 .