دهه‌هاى نخستين آن دوره ، گرايش همه‌جانبه و افزايش دانش را در تمام جهات نشان مىدهد ، و اين‌ها خود نشانه‌هاى يك فرهنگ شكوفاست . در دوره‌هاى بعد همين‌كه توجه يكنواخت كردن و سخت‌گيرى در شرايع دين برقرار مىشود ، آن وقت به راستى يك آرامش و وقفه‌اى راه مىيابد . اما فرهنگ يونانى هم طى سده‌هاى 3 و 4 م با همين خطر روبرو شد ( آنجا كه روال زندگى فقط تشريفات است ، آنجا كه دانش فراموش مىكند گسترش و افزايش يابد ) ازاين‌جهت درست نيست كه دورهء ساسانيان را مانند « توين‌بى » دورهء شكست بناميم ، يعنى پايان شكفتگى در برابر ازهم‌پاشيدگى و نابودى محض . بهتر اين بود كه آن دوره با دورهء سده‌هاى ميانين در اروپا سنجيده مىشد . امروز ديگر آن دوره را « تاريك » نمىنامند ، بلكه دورهء نگاهدارى روشنايى باستان يا دورهء پاسدارى آتش مىشناسند ، آتشى كه در زير خاكستر همچنان سرخ بود و مىدرخشيد ، گاهگاه شعله‌ور مىشد و تخم‌هاى دورهء رنسانس ( باززادى ) را در خود نگاه مىداشت . به همين ترتيب ، منتها به اندازهء بسيار بزرگترى ، دورهء ساسانى راه را براى دورهء درخشندگى اسلام آماده مىكرد ؛ و هنوز وسائلى كه اين معنا را چنان‌كه بايد ثابت كند در دست نيست ، ولى شايد گنجينه‌ها و بازيافته‌هاى باستان‌شناسان دراين‌باره ما را يارى كند » « 1 » . در بررسى جريان فلسفهء تعقّلى و نو افلاطونى ايران ما قبل اسلامى ، تأسيس مدارس ايرانى سريانى ( رها و نصيبين و حرّان و قنسرين ) و علماى مدرّس و مترجم وابسته به آنها را نبايد از ياد برد ، كه البتّه طى اين وجيزه مطلقا مجال شرح و بسط در باب آنها نباشد . دو كتاب مفرد و مبسوط در اين خصوص به فارسى ، يكى به عنوان « انتقال علوم يونانى به عالم اسلامى » « 2 » تأليف دوليسى اوليرى ( ترجمهء استاد احمد آرام ) و ديگرى « تاريخ علوم عقلى در تمدّن اسلامى » تأليف دكتر ذبيح اللّه صفا - و « تاريخ علوم و ادبيات ايرانى » همو با جزوهء « دانش‌هاى يونانى در شاهنشاهى ساسانى » - كمابيش وافى به مقصود است . به علاوه ، در استقصاى آثار سريانى از كتاب گرانقدر « ترجمه‌هاى عربى از يونانى » « 3 » اشتاين شايندر ( M . Steinscheinder ) ، « تاريخ ادبيات سريانى » « 4 » رايت . W )

--> ( 1 ) . زبان و ادبيات پهلوى ( ترجمهء سيف الدّين نجم‌آبادى ) ، ص 69 - 70 . ( 2 ) . How Greek science Passed to the Arabs , London , Rout . Kegan , 1957 . ( 3 ) . Die Arabischen bersetzungen aus dem Griechischen , GRAZ / Austria , Akademische Druck - U . , 1960 . ( 4 ) . History of the Syriac Literature , 1894 .