على زمانى قمشه اى
89
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
ايجازى است كه از حد لغز هم گذشته ، و تصرفاتى ديده مىشود كه از كثرت تعقيد راه فهم را بربسته ، و به جايى رسيده است كه به راهنمايى نياز پيدا كرده است ، بر من از راه دوستى واجب آمد كه آنچه را كه او گفته ، شرح و بسط بدهم و هرچه را پوشيده گذارده بازنمايم و دشوارى آن را هموار سازم و تصرفات وى را بيان ساخته بر مقدمات آن برهان آورم تا سود آن براى همهكس باشد و نتيجهء آن پراكنده گردد . . . » . پس از مقدمهء دوم قدرى از اصطلاحات و قواعد جبرى مىگويد و آنگاه در پايان تعريف مقترنات از مسائل جبر چنين مىگويد : « اين شش مسألهاى است كه دانشمندان متقدم و متأخر بدان اكتفا كردهاند و چگونگى استخراج مجهول را پس از آنكه معادله به يكى از اين شش صورت درمىآيد بيان كردهاند و به واسطهء دشوارى و پيچيدگى به معادلات ديگرى نپرداختهاند ، زيرا كم اتفاق مىافتد كه مسائل جبرى به غير آنها منتهى گردد ، مگر اينكه برخى از متأخران مسائلى را كه نزديك به مسائل ششگانه معروف است در آثار خود متعرض شدهاند و گفتهاند كه مولى شرف الدّين محمد بن مسعود مسعودى راه استخراج مجهول ( شىء ) را در نوزده مسأله ديگر بيان كرده است ، در صورتى كه گاهى مسألهاى به غير معادلات ششگانه منجر گردد ، بسا اتفاق مىافتد كسانى كه در حساب زبردست هستند از برخى صور و موارد راهى براى استخراج مجهول از روى حدس صائب و نظر باريكبين مىيابند . . . » . پس از بيان مقدمات ديگر آن راهى را كه غياث الدّين براى استخراج مجهولات درجهء سوم به بالا انديشيده است نقل مىكند ، و در اينجاست كه دانشجويان قديم هنگام آموختن اين رساله با نبوغ و استعداد خارقالعادهء غياث الدّين در فن رياضى اندك آشنايى يافته ، نسبت به نام او علاقهء خاصى پيدا مىكردند . ( از مجلهء آموزش و پرورش وزارت فرهنگ سال 10 ، شمارهء 3 ، ص 1 تا 8 ، مقالهء آقاى محيط طباطبايى ، و ايضا سال