على زمانى قمشه اى

76

هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )

است . گمان نرود كه اين نهضت علمى نتيجه دانش‌دوستى و فضل‌پرستى سران آن قوم بيابانى بوده است بلكه بيشتر با موهوم‌پرستى و اعتقاد تاتارها به غيب گويى و تأثير نجوم و عوامل نهفتهء ديگر در زندگانى ، پيوستگى داشته است . پيش از غياث الدّين جمشيد ، زيج ايلخانى توسط خواجه نصير الدّين طوسى تصنيف شده بود ولى چون ناقص بود و احتياج به تكميل و جرح و تعديل داشت اين امر غياث الدّين را به تكميل هيئت و رياضى براى تصحيح زيج ايلخانى مصمم گردانيد وى در نامهء خود كه به پدرش نوشته است از نقص زيج ايلخانى چنين سخن مىراند : « . . . مولانا بدر الدّين نقل كرده بود كه گفته : در رصد مراغه طلبه بودم مع هذا در زيج ايلخانى چند جا ناقص است ، از نقصان علم و فكر و ذهن ايشان است ، و اگر در بعضى مواضع اندك خدشهء هست امثال مولانا بدر الدّين آن را نمىداند و آنجا كه او مىگويد غلط است راست و در غايت خوبى است ، تفاوتى كه حال از او معلوم مىشود به واسطهء تفاوت سنين است كه از آن مدت تاكنون واقع شده . . . » . غياث الدّين در مقدمهء مفتاح الحساب مىگويد : « نيازمندترين مردم به آمرزش خدا ، جمشيد پسر مسعود بن محمد پزشك كاشى كه ملقب به غياث است و خدا روزگارش را نيك گرداند ، مىگويد : پس از آنكه در اعمال حساب و قوانين هندسه ممارست نمودم تا آنكه به حقايق آن رسيدم و به دقايق آن پى بردم ، و از مسائل سخت و دشوار رياضى پرده برداشته اشكالات آن را حل كردم و قواعد و قوانين تازه‌اى در آن استنباط نموده ، آنچه را كه استخراج آن براى ديگران بسيار دشوار بود استخراج كردم و زيج خاقانى را در تكميل زيج ايلخانى پرداختم . . . » . همچنين در نسخهء زيج فارسى او كه فعلا در كتابخانهء آستانهء رضوى