اسلامى ، كه هنوز در خاورميانه هستند ، بازشناسى شود . رسالهء دوم نسخه‌هاى متعددى دارد و از حل مدل عطارد بحث مىكند . « 1 » در مقاله‌اى كه به‌زودى منتشر خواهد شد ، نگارنده در نظر دارد تصحيح انتقادى اين رساله را همراه با ترجمه و شرح آن چاپ كند . و بالاخره ، يك كار عمومى مقدماتى از قوشجى در دست است به نام رسالة الفتحيّة فى الهيئة ، كه براى سلطان محمد فاتح ( حك : 855 - 886 ) به مناسبت فتح عراق نوشته است . اين رساله هيچ انتقاد اساسى بر مدل‌هاى بطلميوسى ، از آن دست كه در اين مقاله بحث شده دربر ندارد ؛ امّا چنانچه به‌زودى خواهيم ديد در برآمدن چنين انتقادهايى نقش داشته است . 2 ) محمد بن محمد بن قاضىزادهء رومى يا ميرم چلبى . او از طرف مادر نوادهء قوشجى و از طرف پدر نوادهء قاضىزادهء رومى بود . در كنار شرحى كه چلبى بر زيج الغ بيگ نوشت ، شرحى نيز بر فتحيه نگاشت - همان رسالهء مقدماتى پدر بزرگش كه اشاره كرديم - و آن را ذيل الفتحيّة ناميد . متن اين رساله نيز تاكنون عرضه نشده است . امّا موضوع آن به وضوح به آن دسته از متونى تعلق دارد كه در اين پژوهش مطرح‌شده‌اند . در تنها نسخهء موجود شرح چلبى بر فتحيّه كه تاكنون مورد مراجعهء نگارنده قرار گرفته است عبارتى كه در زير مىآيد ، دربارهء مشكلات مدل عطارد بيان شده است . « آنچه توسط منجمان جديد - شكّر اللّه مساعيهم - در ارتباط با افلاك كواكب متحيّره و قمر افزوده شد ، در اين مختصر قابل بيان نيست . امّا قصد من - اگر اجل مهلت دهد و لطف قادر متعال

--> ( 1 ) . نخستين‌بار در 1981 به‌وسيله الف . آى . صبره از دانشگاه هاروارد به وجود اين رساله پى بردم . او با محبت تصوير برگزيده اين رساله را كه خود استنساخ كرده بود ، براى من فرستاد ، از اين اقدام دوستانه او نهايت سپاس را دارم .