عنوان و شرح محتواى كتاب بيرونى كاملا در معرض ديد قرار گرفته است ، امّا خود كتاب هنوز پيدا نشده است . همهء آنچه ما تاكنون مىدانيم از يك اثر نسبتا ناشناختهء قطب الدّين شيرازى نشأت مىگيرد . نام اين اثر « فعلت فلا تلّم » ( كارى كرده‌ام ، پس مرا نكوهش مكن ) است . در اين كتاب به مناسبت بحث از فرضيهء بطلميوس دربارهء عرض سيّارات ، قطب الدّين شيرازى عبارتى را از بيرونى نقل مىكند . او مىنويسد : به همين دليل ، استاد ابو ريحان بيرونى در كتاب ابطال البهتان بايراد البرهان اين مطلب را بيان كرد : « به خاطر حركت رو به كاهش نقطهء اوج پنج فلك تدوير ، چنانچه مشهور است و در مجسطى به آن اشاره شده است ، به حركت‌هايى نياز هست كه مناسب با دستگاه‌هاى بنو موسى باشد و متعلّق به اصول هيئت نباشد . » « 1 » اين نقل قول صريح ، چنان كه ديده مىشود ، نسبت به هويت مؤلف يا انگيزهء او از تأليف كتاب ترديد بر جاى نمىگذارد . ما دربارهء اين كتاب از هيچ مأخذ ديگرى اطلاع به دست نياورده‌ايم ، امّا بعيد نيست كه بيرونى كتابى را به فرضيهء مشكل بطلميوس دربارهء عرض جغرافيايى اختصاص داده باشد . البتّه چون فهرستى از آثار بيرونى نوشته شده به دست خود او ، در اختيار داريم ، بايد چنين درنظربگيريم كه اين كتاب - كه به نظر مىرسد بيرونى در آن بر فرضيهء بطلميوسى انتقاد كرده باشد - در سالهاى پايانى عمر او تأليف شده باشد . چنانچه در بالا بيان كرديم ، ما هنوز بايد نسبت به نسخه‌هاى برجاىماندهء آثار ابن هيثم - كه به همان قرن مربوط مىشود پيگيرى مىكنيم . اين نسخه‌ها بايد

--> وسيلهء همان مؤلف ناشناخته اسپانيايى تأليف شده است . اين رساله اينك در كتابخانهء عثمانيهء حيدرآباد ، قسمت نسخ خطى ، ش RH - 52 نگهدارى مىشود . ( 1 ) . بخش نسخ خطى احمد ثالث ، ش 3338 ، گ 4 پ ، كتابخانهء طوپ‌قاپى سراى ، استانبول .