على زمانى قمشه اى

49

هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )

اين خصوص آن است كه بيان شود كه تمام تلاش مدل‌سازى اخترشناسان ، فقط به انگيزه حفظ حركت يكنواخت افلاك متحد المركز ارسطويى بود و به عبارت ديگر به كارگيرى ملاحظات فيلسوفانه به‌جاى مشاهده تجربى بود . البتّه انسان مىتواند ادعا كند كه بسيارى از مدل‌هاى جديدى كه با هدف جايگزينى مدل‌هاى بطلميوسى ساخته مىشدند ، اساسا با اين انگيزه بود كه نياز به نگاهدارى حركت دورانى يكنواخت را برآورند ؛ همان حركتى كه در فلسفه كلاسيك يونانى به خوبى مقبول افتاده بود ؛ امّا هيچ‌كس نمىتواند اين بحث را پيش كشد كه تمام مدل‌ها براين اساس طراحى شدند و نيز نمىتواند ادعا كند كه انگيزهء واقعى فقط اين بوده است كه به شكل حركت دورانى يكنواخت توجه شود ؛ همان حركتى كه خيلى پرسروصدا توسط بطلميوس مورد بىحرمتى قرار گرفته بود . من در مقالهء ديگرى كه اخيرا نوشته‌ام اين بحث را مطرح كرده‌ام كه ابن شاطر ، به عنوان مثال ، صريحا و آشكار بيان كرد كه هيچ اعتراضى به مدل خورشيدى بطلميوس ندارد و او هنوز احساس نمىكرد كه مجبور است مدل ديگرى را جايگزين آن كند ، مدلى كه براى مشاهده‌كنندگان به سادگى قابل مراجعه و ملاحظه باشد . توضيح بطلميوس دربارهء اندازهء بيرونى قرص خورشيدى - كه 31 دقيقه و 20 ثانيه است - و همواره در تمام فواصل آن نسبت به زمين ثابت مىماند و ، نيز با اندازهء ظاهرى قرص ماه هنگامى كه ماه در دورترين نقطهء خود از زمين قرار دارد مساوى مىماند ، توضيحات و شرح‌هاى فلسفى نيستند و به آسانى مىتوانند به وسيلهء يك مثال در يك كسوف حلقوى مورد نقض قرار گيرند . اگرچه موضوع كسوف حلقوى تا آن زمان مطرح نشده بود ، مدل كامل خورشيدى ابن شاطر بويژه به منظور محاسبهء تغييرات ظاهرى قرص خورشيدى طراحى شده بود .