على زمانى قمشه اى
429
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
گاهشمارى خانى دوم ، كه الخانى و غازانى نيز ناميده مىشود ، در زمان سلطان غازان خان ( 694 - 703 ) ، هفتمين پادشاه سلسلهء ايلخانيان ، و بنا بر شكايت مؤديان ماليات از نابسامانى وضع جمعآورى ماليات براساس گاهشمارى هجرى قمرى ، بهوجود آمد . براثر اين پافشاريها غازن خان به وزير خود ، رشيد الدّين فضل اللّه ، دستور طراحى و رسميت دادن اين گاهشمارى را داد . مبدأ گاهشمارى غازانى ، 12 رجب 701 هجرى قمرى و مقارن اعتدال بهارى بوده است . تقىزاده تاريخهاى متعددى به نقل از وصاف الحضرة براساس گاهشمارى غازانى ذكر كرده و نيز چند تاريخ براى مبدأ اين گاهشمارى برشمرده ، كه درست نيست . بناكتى تاريخى مغاير با نوشتهء حمد اللّه مستوفى براى مبدأ گاهشمارى غازانى ذكر كرده است . به نوشتهء وابكنوى كه بيشترى اطلاعات را دربارهء اين گاهشمارى داده ، اركان گاهشمارى غازانى ، چه از نظر طول سال چه از نظر آرايهء كبيسههاى آن ، كاملا برابر گاهشمارى جلالى است . تنها اختلاف در اين زمينه ، زمان آغاز سال نو ( نوروز ) است . وابكنوى نوروز گاهشمارى غازانى را زمانى مىداند كه تا غروب آن روز آفتاب وارد برج حمل شده باشد . بر اين اساس ، امكان يك روز اختلاف در موضع آغاز سال نو بين اين گاهشمارى و گاهشمارى جلالى وجود دارد . اين يك روز اختلاف بين نويسندگان معاصر وابكنوى ( از جمله حمد اللّه مستوفى ) و نويسندگان عصر حاضر ( از جمله هامر - پورگشتال ) كه روز 13 رجب 701 هجرى قمرى را نخستين روز از نخستين سال گاهشمارى غازانى مىدانند ، نيز وجود دارد . در مورد نام ماههاى سال نيز اگرچه وابكنوى به استفاده از نامهاى تركى در اين گاهشمارى اشاره مىكند ، در اسناد متعدد تاريخگذارى شده با اين گاه