على زمانى قمشه اى
383
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
ج ) ديگر گاهشماريهاى رايج در اين كشورها . الف ) گاهشماريهاى رايج در شبه جزيرهء عربستان و كشورهاى عربى ، پيش از اسلام . تا پيش از رواج گاهشمارى هجرى قمرى ، مهمترين گاهشماريهاى رايج در شبه جزيرهء عربستان و شام ، همانهايى بودند كه در چند اثر مهم و نخستين نجومى اسلامى به آنها پرداخته شده است . اين گاهشماريها كه عميقا تحت تأثير تمدنهايى بودهاند كه مجموع آنها ، قلمرو عالم اسلام را پديد آورده است ، عبارت بودند از : قبطى ، سريانى ، رومى و يهودى . اينها كهنترين گاهشماريهايى نيستند كه در سرزمينهاى بعدا اسلامى شده رواج داشتهاند ؛ حوزهء تمدنهاى بين النهرين و نيل ، مهد پيدايش كهنترين گاهشماريها بوده است . در ميان گاهشماريهاى اين منطقه ، گاهشمارى قبطى به دلايلى مهمترين گاهشمارى به حساب مىآيد ، از جمله قدمت آن ( از اين گاهشمارى از دورهء فراعنهء مصر استفاده مىشده است ) . اين گاهشمارى پايه و اساس گاهشمارى مسيحى بوده است و اهمّ بحثهايى كه در مجسطى ( مهمترين كتاب مرجع نجومى مسلمانان دربارهء گاهشماريها ) صورت گرفته ، براساس اين گاهشمارى است . در فصل اوّل مقالهء سوم مجسطى ، به هنگام بحث دربارهء كليهء مبدأهاى گاهشماريها ، نام ماهها براساس اين گاهشمارى ذكر شده است . در كهنترين مبدأهايى كه در آثار نجومى اسلامى ذكر شده ، نيز از نام ماههاى قبطى استفاده شده است . به نوشتهء ابو ريحان بيرونى ، در سهگونه از كهنترين اين مبدأها ( مبدأ طوفان ؛ مبدأ بختنصّر ، پادشاه آشور در 747 ق م ؛ مبدأ بيلبس ، آغاز پادشاهى فيليپ در روم ، در 359 ق م ) ، طول سال و نام ماههاى سال براساس گاهشمارى قبطى بوده است . كثير الدّين فرغانى و ابو ريحان بيرونى تنها يك نوع گاهشمارى را با نام