على زمانى قمشه اى
381
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
بيرونى از اختلاف يهوديان و مسيحيان در اين مورد سخن گفته و مسعودى و محمد بن جرير طبرى براى اين مبدأ تاريخهاى گوناگونى ذكر كردهاند . به نوشتهء ابو ريحان بيرونى ، فاصلهء بسيار زياد بين اين زمانها باعث آميخته شدن دروغ و اسطوره با واقعيت شده است . بجز مبدأ آفرينش عالم ، مبادى ديگرى نيز در آثار تاريخى و نجومى ذكر شده است . در ترجمهء كهنى از مجسطى ( بطلميوس ، شرح مبسوطى دربارهء گاهشمارى قبطى ( - بختنصّرى ) آمده است . يحيى بن ابى منصور از گاهشماريهاى عربى ( هجرى قمرى ) و سريانى و فارسى ( يزدگردى ) نام برده و كثير الدّين فرغانى ، علاوه بر مبدأهاى مذكور ، به مبدأ رومى نيز پرداخته است . حبش حاسب كه اثر خود را احتمالا همزمان با فرغانى ( قرن سوم ) يا پس از او نوشته ، علاوه بر مبادى مذكور ، به مبادى معتضدى ، اغسطس ( اوگوستوس ) نخستين امپراتور روم ( زندگى 63 ق م - 14 ميلادى ) و ديوقلطيانى ( دقلطيانوس / ديوكلتيانوس ، امپراتور روم در 284 ميلادى ) نيز اشاره كرده است . مفصّلترين گزارش در مبادى گوناگون تاريخى در نوشتههاى دانشمندان اسلامى ، از آن ابو ريحان بيرونى است . وى به شرح بسيارى از گاهشماريها پرداخته و گذشته از مبادى دهگانهاى كه از آنها نام برده ، نوشتههايش دربارهء گاهشمارى يهودى مفصّلترين شرح اين گاهشمارى بشمار مىآيد . دربارهء مبادى مورد استفادهء اعراب نيز بيش از همه قلقشندى توضيح داده و ، با احتساب گاهشمارى هجرى قمرى و يزدگردى ، جمعا 21 مبدأ را از قديمترين زمان تا رواج گاهشمارى هجرى قمرى شرح داده است . بعضى از اين مبادى همانهايى است كه مسعودى و محمد بن جرير طبرى نيز آنها را ذكر كردهاند .