على زمانى قمشه اى
28
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
قطعه سنگ مرمر و يك لوحهء نجومى يافته شد كه نشان مىداد قسمتهايى از يك ساعت آفتابى بودهاند . در روى اين قطعه سنگها نوشتهاى به خط عربى ديده مىشود كه با وجود اينكه چند كلمهاى براثر شكستن سنگ از بين رفته ، باز لطمهاى به مفهوم نوشته وارد نيامده است . اين نوشتهها نشاندهندهء نام دستگاه ( الجامعة الاعمال الميقاتية ) ، نام فرمانرواى وقت در شام ( الاشراف شعبان ) ، سازندهء دستگاه ( على بن ابراهيم محمد الانصارى الموقّت بالجامع الاموى الشهير بابن الشاطر ) و تاريخ ساخت آن ( 733 ق ) است . قطعات مذكور هماكنون در موزهء ملى دمشق نگهدارى مىشود . در هر حال اين ساعت آفتابى ، مسلما كاملترين ، دقيقترين و هنرمندانهترين آلتى است كه در ممالك اسلامى شناخته شده است . رسم و طرح سه صفحه ، فراوانى خطوط و منحنىها ، رسم خطوط متقارن با سبكى خاص ، مدولها ( واحد قراردادى در معمارى براى تنظيم تناسب ستونها يا قسمتهاى يك ساختمان ، معمولا برابر نصف قطر پايين تختهبندى ستونها ) ، حكّ و ثبت بسيار دقيق نكات متعدد ، ظرافت و جز اينها به دستگاه مزبور امتياز خاصّى بخشيده است . چنان كه مردم براى تميز و تشخيص آن از ديگر دستگاههاى مشابه ، به آن نام مخصوص « البسط » يا « البسيط » داده بودند . ساعتهاى آفتابى ، آلات گاهشمارى و رسائل مربوط به آنها كه توسط ابن شاطر تهيه و تصنيف شده ، قرون متمادى در مصر ، شام ، قلمرو دولت عثمانى و ديگر ممالك اسلامى ، مرجعى براى تعيين و ضبط اوقات شرعى بوده است . ساعت ابن شاطر تا حدود 1290 ق / 1873 م در مئذنة العروس مسجد اموى موجود بود . طنطاوى ( 1241 - 1306 ق / 1825 - 1889 م ) اخترشناس معروف مصرى ، هنگام تنظيم آن متوجه اختلالاتى مىشود و درصدد تعمير آن منتها براساس افق حقيقى برمىآيد ، ولى مواجه با مخالفت بعضى از مردم دمشق