على زمانى قمشه اى
149
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
پژوهشهاى تقى الدّين دربارهء مهندسى و مكانيك متنوعتر از تحقيقات او در ديگر زمينههاست . آثار تقى الدّين در اين زمينه شامل طراحى انواع وسائل خودكار با كاربردهاى گوناگون ، مانند زمانسنجى ( طراحى ساعتها ) ، انتقال و بالا فرستادن آب ( تلمبهها ) و بلند كردن اشياى سنگين ( جرّ اثقال ) ، است و مىتوان او را ادامهدهندهء سنّت علمى بنو موسى در كتاب الحيل و اسماعيل جزرى ملقب به بديع الزمان در معرفة الحيل الهندسية دانست . تقى الدّين بعضى وسائل مهم مكانيكى را نيز معرفى كرده كه پيش از او به آنها اشارهاى نشده است . شرحى كه او در كتاب الطرق السنيّة دربارهء استفاده از فشار بخار آب براى چرخاندن سيخى بر روى آتش ( نوعى فر دوار ) و چگونگى ساخت آن با همكارى برادر بزرگترش نوشته ، تقريبا يك قرن پيش از استفاده از نيروى محرك بخار آب در غرب است . او در اين كتاب به شرح ساخت نوعى ساعت مكانيكى نيز پرداخته كه موقعيت خورشيد و ماه و روزهاى ماههاى قمرى را نشان مىدهد . طرح كلى اين ساعت شبيه نمونهاى است كه ابو ريحان بيرونى در كتاب استيعاب خود شرح داده ، ولى طرح تقى الدّين نسبتا كاملتر از طرح بيرونى است . وى براى رصدخانهء استانبول نيز ساعت خاصى ساخته بود كه در رصدهاى نجومى به كار مىرفت . در بخشهاى ديگر كتاب الطرق السنيّة ، تقى الدّين دو تلمبه براساس كار جزرى امّا پيشرفتهتر از آن ، طراحى كرده است ؛ يكى با دو استوانهء متقابل ( مضخّة ذات الاسطوانتين المتقابلتين ) و ديگرى با شش استوانهء يكپارچه ( مضخّة ذات الاسطوانات الستّة ؛ علاوه بر اينها ، او دو تلمبه ديگر نيز طراحى كرد كه پيش از وى ساخته نشده بود . برخى آثار مهم تقى الدّين در زمينهء نجوم عبارتاند از : 1 ) جريدة الدّرر و خريدة الفكر ، كه زيج مختصر لاسطمبول نيز ناميده