على زمانى قمشه اى
115
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
اصول ، معانى و بيان ، زبان ، رياضى ، هيئت و نجوم آموخت و قرآن مجيد را 6 ماهه از بر كرد ، ابيات بسيار به ياد سپرد و در هنر شاعرى خودى نمود ، امّا او بيش از هر چيز دلباخته هيئت و نجوم بود و اين دانش را نزد قاضىزاده رومى فراگرفت . در سال 823 ق / 1420 م در شمال شرقى سمرقند ، در جايى كه پشتهء كوهك ناميده مىشد ، رصدخانهاى عظيم ساخت ، اين امر به همت غياث الدّين جمشيد كاشانى و به يارى قاضىزاده رومى ، معين الدّين كاشانى و علاء الدّين قوشچى - كه اين يك ( علاء الدّين قوشچى ) شاگرد الغ بيگ بشمار مىآمد و همواره الغ بيگ او را فرزند خطاب مىكرد - رصد بست و زيج جديدخانى يا كورگانى يا الغبيگى را نوشت ، و در همان سال مادر خويش گوهرشاد خاتون را - كه از او نيز آثار خير بسيار در هرات و مشهد بهجاى مانده است - براى مشاهده رصدخانه به سمرقند دعوت كرد . بازمانده رصدخانه الغ بيگ در 1326 ق / 1908 م در نزديكى سمرقند كشف شد . زيج الغ بيگ در جهان اسلام واپسين زيج بود و تا پيدايى دانش نجوم در غرب ، زيج ديگرى تصنيف نشد و همواره براساس آن ، تقويم استخراج مىگرديد ، متن زيج الغ بيگ به همت و تصحيح سديو در 1847 م و ترجمهء آن در 1853 م در پاريس منتشر شده است . الغ بيگ در سال 832 ق ، مسجد ، مدرسه ، خانقاه و حمامى نيز در سمرقند ساخت و روستاها و املاك بسيار بر آنها وقف كرد . ظهير الدّين بابر ، بنيانگذار خاندان كورگانى ( مغول ) هند يك سدهء بعد ، چگونگى بناهاى ساخت الغ بيگ در سمرقند را به تفصيل گزارش كرده است . قاضىزاده رومى و الغ بيگ و غياث الدّين جمشيد در مدرسهء سمرقند