على زمانى قمشه اى

108

هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )

دواير سموت دايره‌هاى سمت‌ها كه دواير ارتفاع نيز خوانده مىشوند ، دايره‌هايى هستند كه دايره افق را به نسبت مساوى تقسيم مىكنند و قطب آنها جانب سر و پاى ناظر مىباشند ، و چون بخواهيم آنها را روى صفحه مادر رسم كنيم از چند روش مىتوان بهره گرفت كه يكى از ساده‌ترين آنها چنين است . 1 . دايره‌اى به مركز ، ه ، رسم كنيم و دو قطر مشرق و مغرب و شمال و جنوب آن را تعيين نماييم ، دايره افق را آن‌گونه كه گذشت نيز رسم نماييم و خطوط و مقنطرات را طبق عرض مورد نظر رسم كنيم و سمت رأس ( 2 ) آن‌ها را با حرف ، ص ، در نظر بگيريم . 2 . از نقطه ، ك ، يا نقطه ، م ، خط مستقيمى به سمت رأس وصل كنيم ، سپس مركز پرگار را به‌گونه‌اى تنظيم كنيم كه خط دايره ما از سه نقطه ك ، ص ، م ، بگذرد ، و بدين صورت دايره اوّل سموت پديد مىآيد . 3 . از مركز ه ، ده درجه ، ده درجه مثلا دايره افق را نشانه‌گذارى نموده و خطى مستقيم از ه به نشانه ( ده درجه مثلا ) وصل نماييم ، آن‌گاه ده درجه اوّل را با خط مستقيم به نقطه ص ، ( نقطه سمت رأس ) وصل كنيم . سپس مركز پرگار را چنين تنظيم مىكنيم كه خط دايرهء ما از سه نقطه سمت سر ( نقطه ص ) سمت پا ، ( نقطه ل ) و نقطه نشان ده درجه بگذرد ، براى درجه بيست نيز همين عمل را تكرار مىكنيم و . . . تا هشتاد درجه ، تأكيد مىشود نخست درجات از مركز ه ، جدا مىشوند و سپس دواير از مركز ص عبور مىكنند . گفتنى است خطى كه مركز پرگار بر آن قرار مىگيرد موازى خط مشرق و مغرب مىگردد و آن را خط « مراكز سموت » مىنامند . به شكل زير توجه شود :