را كه در مورد تحرير مسائل كلام از من پرسيدى مىدهم ، و به بهترين وضعى مرتب و منظم مىكنم ، و به غرر فرائد اعتقاد و نكات مسائل اجتهادى اشاره مىكنم ، به راهى كه دلايل و براهين مرا بدان سوى كشانده و اعتقاد من بر آن پايدار شده است ، و آن در شش مقصد بيان گرديده است : اوّل در امور عامه ، دوم در جواهر و اعراض ، سوم در اثبات صانع و صفات او ، چهارم در نبوت ، پنجم در امامت ، ششم در معاد . . . » . « 1 » علاوه بر اين ، كتاب‌هايى نيز در قلعه‌هاى اسماعيليه تأليف كرده است كه قبلا بدانها اشارت شد . كتاب‌هاى ديگرى در فروع گوناگون علوم رياضى و حكمت و جغرافى و طبيعى و موسيقى و تقويم و منطق و اخلاق و نجوم و موضوعات ديگر به فارسى و عربى تأليف كرده است كه از تمام آنها اين معنى به‌دست‌مىآيد كه خواجه نصير الدّين طوسى تمام همت و توجه خود را معطوف و مصروف به علوم نموده بود ، و گرنه نمىتوانست كتب يونان را ترجمه و آنها را شرح كند ، و آن‌همه تأليفات و رساله‌هاى متعدد در شئون مختلف از رشته‌هاى معرفت تصنيف و تأليف كند . درعين‌حال اين همه تأليفات دلالت دارد بر اين كه قريحهء او بارآور و قدرت فكرى او در حد عالى بوده به‌طورى كه تأليفات او در پيشرفت علم و فكر تأثير بسيار زيادى داشته است ، و سارتون را وادار كرده است بگويد : طوسى از اعاظم علماى اسلام و از بزرگترين رياضىدانهاى آنها است » . « 2 »

--> ( 1 ) . تراث العرب العلمى ، ص 364 . ( 2 ) . براى شرح حال خواجه از منابع زير استفاده شد : روضات الجنات ، صص 605 - 611 ، الذريعة ، مجلدات يازده‌گانهء چاپ شده ، الكنى و الألقاب ، ج 3 ، صص 208 - 210 ، تأسيس الشيعة ، صص 395 - 397 ، تراث العرب العلمى ، صص 356 - 364 ، تاريخ علم الفلك فى العراق ، صص 22 - 60 ، مجلهء العرفان ، م 47 ، ج 4 ، صص 330 - 335 . بايد اعتراف كرد كه كتاب