فرمانده فاتح نبايد به خرابكارى اكتفا كند و به آن قانع شود . آن مرد مغول منظور و فحواى گفتار طوسى را درك كرد و به طوسى دستور داد رصدخانهء عظيمى روى تپهء شمالى مراغه بر پا سازد و اين عمل در دوازده سال انجام يافت و در خلال اين مدت زيجى را جمع‌آورى كرد كه پس از مرگ هلاكو تكميل شد و معروف به زيج ايلخانى است . . . و كتابخانهء بزرگى به آن ضميمه كرد و كتابهايى را كه از كتابخانه‌هاى بغداد غارت كرده بودند در آنجا گرد آورد » . « 1 » به‌نظر مىرسد كه هلاكو فوق‌العاده به علم اختيارات عنايت و علاقهء خاص داشت و تحت تأثير آن قرار مىگرفت . علم اختيارات را علم تنجيم و علم احكام نجوم نيز مىنامند و از اين علم براى اختيار و برگزيدن وقت مناسب براى اجراى كارهاى خود استفاده مىكردند و همين كار بخشى از علم نجوم و در عصور نخستين اسلام تا آنجا شايع بود كه هريك از خلفا و امرا را مستشارى آگاه به اين علم بود و خليفه يا امير اوقات مناسب براى هر كار مهم را از او مىپرسيد و در اين رشته و اين فرع از علم نجوم كتابهايى نيز نوشته شده كه نام آنها در فهرست‌هاى كتب آمده است . « 2 » گفتيم كه هلاكو ولع و علاقهء شديدى به اين علم داشت و طوسى داراى اين علم و از متخصصان در اين علم بود و به‌همان‌جهت هلاكو ، طوسى را نگاهداشت و او را به خود نزديك كرد . طوسى چون نقطهء ضعف او را دانست هلاكو را وادار كرد كه تمدن جديدى به دست او در ممالك اسلامى به‌وجود آيد و ارزش معنوى دانشمندانى را كه از شمشير مغول نجات يافته بودند در نظر هلاكو بالا برد . بديهى است هدف و مقصود طوسى از ساختمان رصدخانهء مراغه

--> ( 1 ) . اين مطالب از مجلهء عرفان ، مجلد 57 ، ج 4 ، ص 330 - 335 تلخيص شده است . ( 2 ) . الذريعة ، ج 5 ، ص 85 - 83 .