على زمانى قمشه اى

423

هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )

اين اثر ، بر خلاف سنّت رياضيات اقليدسى و ارشميدسى ، مساحت يا حجم يك شكل را نه برحسب مساحتى ديگر بلكه به‌صورت حاصل ضرب بيان مىكنند و ، به بيان ديگر ، مقادير هندسى را به‌صورت عدد در نظر مىگيرند . اين امر اگر هم بر تأثير مستقيم كتاب خوارزمى دلالت نكند ، حاكى از تأثير غير مستقيم علم نوپاى جبر در زبان رياضى آن‌روز است . اين تأثير در ترجمهء كتاب الحساب ديوفانتوس هم ديده مىشود . اين كتاب ، كه بنا بر استدلال راشد در حدود سال 250 ، و نه چنان كه تاكنون گمان برده‌اند در اواخر قرن سوم ، به دست قسطا بن لوقاى بعلبكى به عربى ترجمه شده ، در ترجمه صناعة الجبر نام گرفته است . گذشته از اين ، واژگان اين كتاب ، در ترجمهء عربى آن سخت تحت تأثير واژگان جبرى است . كتاب الحساب ديوفانتوس ، « هرچند به مفهومى كه خوارزمى در نظر دارد كتاب جبر محسوب نمىشد ، امّا حاوى روش‌هايى مانند روش‌هاى جايگزينى و حذف و تغيير متغيّر است » كه در محاسبات جبرى بسيار به كار مىآيند . از همين رو ، مترجم اين كتاب قساط بن لوقا ، بر سه مقاله و نيم از آن و ابو الوفاى بوزجانى ظاهرا بر تمامى آن شرح نوشته است . ابو الوفا كتاب ديگرى به نام كتاب البراهين على القضايا التى استعمل ذيوفنطس فى كتابه و على ما استعمله هو فى التفسير داشته و در آن ، چنان كه از عنوانش پيداست ، براى قضاياى كتاب الحساب ديوفانتوس و نيز قضايايى كه خود او در شرح آن به كار برده بوده اثبات‌هايى ارائه كرده بوده است . كرجى و مكتب او تأثير آشنايى جبردانان اسلامى با كتاب الحساب ديوفانتوس در آثار كرجى ، رياضىدان قرن چهارم هجرى و مكتب او ، به‌ويژه خلف او سموأل بن يحيى مغربى ديده مىشود . از زندگى كرجى تقريبا هيچ نمىدانيم ، جز اينكه