على زمانى قمشه اى
324
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
رفتهرفته دقت چندانى از خود نشان ندادهاند و حتى زيج ايلخانى كه در قرن هفتم هجرى / سيزدهم مسيحى با مشاركت گروهى از منجمان شرق و غرب و بهره گرفتن از كوشش گروه انبوهى كه به كار ساختن آلات و وسائل رصد مشغول بودهاند و نيز با برخوردارى از حمايت بىدريغ وزير دانشمند و قدرتمندى چون خواجه نصير الدّين طوسى تأليف شده است و از همين روى اثر ارزشمند و معتبرى است ، به سبب عدم توجه به ثبت گزارش پيشرفت كار ، حد اقل از اين بابت ارزش زيج مفرد را ندارد . « بار تولد » مىنويسد : « مقدر نبود كه رصدخانهء الغ بيك [ قرن نهم هجرى / پانزدهم مسيحى ] همان نقشى را در عالم علم ايفا نمايد كه رصدخانهء مراغه [ - زيج ايلخانى ] كه در سال 1259 مسيحى تأسيس شده ايفا كرده است » . بار تولد مىافزايد كه : « منجمان مسلمان دورههاى بعد از مرگ الغ بيك ركود حاصل كردند و منجمان حقيقى ناپديد شدند و جاى آنها را مؤلفان تقويمها و سالنامهها گرفتند » . در همين دورهء جهل نسبى بود كه عبد العلى بن محمد حسين بيرجندى ( 929 هجرى قمرى / 1523 مسيحى ) ضمن شرحى بر زيج الغ بيك به سبب عدم دريافت ماهيت كبيسههاى جلالى و بر رغم وجود قواعد خازنى و جداول خواجه نصير الدّين طوسى با بىپروايى نوشت : « از آنجا كه طول حقيقى سال شمسى در سالهاى مختلف متفاوت است تعيين دقيق سالهاى كبيسهء تقويم جلالى تنها از طريق رصد ساليانه امكانپذير است » با آنكه گاهشمارى جلالى بىگمان دقيقترين گاهشمارى است كه تا به امروز بشر به آن دست يافته است و قانون برقرارى كبيسههاى آن هوشمندانهترين شيوهاى است كه تا به حال در گاهشمارىهاى عالم به كار گرفته شده است منجمان دربارى قرن دهم هجرى به بعد يا به دليل عدم درك آن و يا به خاطر باز نگاهداشتن دكان كبيسهيابى و كبيسهفروشى