28 . ساختن كرهء جغرافيايى ساختن كرهء آسمانى كه دواير فلكى مانند معدل النهار و منطقة البروج ؛ و احيانا چهل و هشت پيكر كواكب ثابته نيز از روى آن نشان داده مىشود از قديم معمول بوده است ؛ امّا ساختن كرهء زمينى جغرافيايى را شايد نخستين‌بار ابو ريحان ساخته باشد . وى اوّل بار نيمكره‌اى به قطر ده ذراع يعنى حدود پنج متر ساخته و اسامى بلاد را با طول و عرض جغرافيايى و فواصل آنها از يكديگر در آن ثبت كرده بود . بيرونى چگونگى آن اختراع را در « تحديد نهايات الاماكن » « 1 » توضيح داده است . 29 . آلات و افزارهاى رصدى ابو ريحان غير از آلات و افزارهاى رصدى از قبيل اسطرلاب و ذات الشّعبتين و ذات الحلق و حلقهء ارتفاع و ميل و امثال آنكه از قديم معروف و معمول بود ؛ بيش از ده قسم افزار رصدى تازه اختراع كرد كه چگونگى ساختن و طرز استعمال آنها را جاىجاى در « قانون مسعودى » و « تحديد نهايات الاماكن » نوشته است و هركدام را جداگانه مىتوان يكى از اختراعات تازهء او شمرد از اين قبيل : 1 . نيم‌كره و شاقول قائم با حلقه‌اى به قطر يك وجب و مخروط قائم‌الزاويهء مشبّك ؛ براى يافتن ارتفاع و ميل آفتاب ؛ و تعيين عرض بلد « 2 » ؛ كه مخصوصا اعتدالات و انقلابات را با همين وسيله رصد مىكرد و معتقد بود كه

--> ( 1 ) . ص 19 نسخهء دانشگاه . ( 2 ) . تحديد نهايات الاماكن .