پس از پژوهش نلينو درباره محيط و قطر كره زمين به سخن همايى برمىگرديم : 10 . طول و عرض جغرافيايى و سمت قبلهء بلاد بيرونى طول و عرض جغرافيايى و سمت قبلهء شهرهاى معروف هفت اقليم بعضى را با قواعد رياضى و محاسبه و بعضى را با رصد شخصى استخراج و تصحيح كرد كه نمونهء آن را در جدول اطوال و عروض بلدان در قانون مسعودى « 1 » آورده و در مقدمه‌اش كار تحقيقى خود را به اين عبارت بيان كرده است : « قد أثبت فى هذا الباب جداول تضمّنت أطوال البلدان و عروضها بعد الاجتهاد فى تصحيحها بموجب أوضاع بعضها من بعض و ما بينها من المسافات لا بالنّقل الساذج من الكتب فانّها فيها مختلطة فاسدة : ج 2 ، ص 546 » . حدود پانزده كتاب و رساله هم دربارهء طول و عرض و سمت قبلهء بلاد تأليف كرده كه يكى از آنها كتاب تحديد نهايات الأماكن لتصحيح مسافات المساكن در مصر به طبع رسيده و رسالهء ايضاح الأدلّة على كيفية سمت القبلة و رسالهء تلافى عوارض الزّلة فى كتاب دلائل القبلة و چند كتاب و رسالهء ديگر از اين قبيل كه در فهرست مؤلّفاتش مذكور است . بيرونى در پاره‌اى از شهرها كه مدّتى اقامت داشت مانند جرجان و جرجانيهء خوارزم و غزنين بيشتر از مواضع ديگر در رصد و استخراج طول و عرض و سمت قبلهء آن شهر اهتمام و عنايت ورزيد . از جملهء آنها رصد آفتاب است براى استخراج طول و عرض غزنه كه

--> ( 1 ) . ج 2 ، ص 546 - 579 .