على زمانى قمشه اى

182

هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )

الحاكمى ابن يونس دربارهء محاسبه سمت از ارتفاع و ارتفاع از سمت » درباره يكى از ابتكارات ابن يونس نوشته است در فصل 20 الزيج الحاكمى ابن يونس طريقه به دست آوردن « سمت خورشيد » را وقتى كه در نقطه اعتدال ربيعى يا در نقطه اعتدال خريفى باشد به‌صورت زير بيان مىكند : سينوس ارتفاع خورشيد را در لحظه رصد كردن از سينوس ارتفاع نصف النهارى خورشيد كم كن ، آنچه باقى مىماند در عرض جغرافيايى محل تقسيم كن ، سپس حاصل را از كسينوس ارتفاع نصف النهارى كم كن ، پس از آن ، حاصل را در شعاع كره سماوى ضرب كن و حاصل ضرب را بر كسينوس ارتفاع تقسيم كن ( پس از تقسيم كردن حاصل بر شعاع كره سماوى ) حاصل ، سينوس سمت خورشيد براى ارتفاع آن است . اين قاعده از نظر نجوم رياضى كاملا صحيح است و امروزه به‌صورت زير اثبات مىشود : Sin , a - sin ? sin ? / cos ? cos ? بنابراين در مثال ابن يونس براى 20 - بيست درجه و 30 - سى درجه در اين حالت اندازه سمت 50 ، 7 ، ؟ 12 - a دوازده درجه و هفت دقيقه و پنجاه ثانيه فلكى . ابن يونس سينوس 1 ( يك درجه ) را با دقتى شگفت‌آور محاسبه كرد كه با مقدار واقعى محاسبات امروزى تنها - 10 اختلاف دارد . 2 . « غاية الانتفاع فى معرفة الدائر و فضله و السمت من قبل الارتفاع » . 3 . « جداول فضل الدائر من قبل الارتفاع » . 4 . « كتاب الجيب لدقيقه فدقيقة ، و ثانية فثانية » . 5 . كتاب التعديل المحكم .