خودتان را كنار مىكشيد و منتظر موقعى مىشويد كه شايد ملت ايران شما را به يارى خود بطلبد . ولى شما اين‌طور نكرديد و از براى كنار كشيدن و ترك عمليات ، شرح مبسوطى به دولت ايران و به من پيشنهاد كرديد . مثل اين بود كه شما فقط به همين شرايط حاضريد به وعدهءتان وفا كنيد و سياست خودتان را با سياست من تطبيق نماييد و از دخالت اجنبى كه بر ضد استقلال مملكت است جلوگيرى نماييد . اين پوزيسيون با نظر من مخالف است ، زيرا مانند اين است كه شما در صورت عدم قبول اين شرايط ، حاضريد با انگليسها در عملياتى كه بر ضد استقلال و آزادى مملكت مرتكب مىشوند كمك نماييد . در تخليهء گيلان از قشون روس و آذربايجان ، يك مسئله ديگر هم مورد نظر است و آن باز شدن راهى است كه نه تنها ايران را به روسيه بلكه با تمام دنياى خارج مربوط مىسازد . به نظرم هر ملت دوست وطن‌پرستى بايد اشتياق باز شدن اين راه را داشته باشد ، چون‌كه بعد از باز شدن اين راه ، ايران نفس راحتى خواهد كشيد . اين راه ايران را از حيث اقتصاد به تمام جهان متصل خواهد ساخت . اين راه از احتياجات اقتصادى ايران به انگليس خواهد كاست و به همين اندازه به نفوذشان ضربت وارد خواهد ساخت . به شما پوشيده نيست كه از فقدان روابط تجارتى با ساير كشورها چه اندازه فقر به ايران استيلا يافته است و همين امر حربهء سياسى و اقتصادى مهمى به دست ديگران خواهد داد . من گمان دارم اولين وظيفهء شما كه شخص ملت‌دوست و وطن‌پرستى هستيد ، اين است كه از هيچ‌گونه سعى در باز شدن راه گيلان دريغ نكنيد و از براى كسانى كه در اين راه زحمت مىكشند توليد اشكالى ننماييد . من متأسفانه مىبينم كه شما با پروگرام وسيع خودتان ، در باز شدن اين دريچه كه براى حيات ايران لازم است ، جلوگيرى مىكنيد . اگر آن تقاضانامه ، به همان فرمى كه نوشته شده بود و رفيق كلانتراف به من رسانيد ، باقى مىماند گمان مىكنم تا يك اندازه قابل قبول بود ، چه از نظر دولت و چه از نظر من . البتّه شما ملتفتيد كه تقاضاهاى شما به همان ترتيب كه توسط كلانتراف پيشنهاد كرده بوديد ، در ظرف يك شب انجام‌پذير نيست و مدت و كشمكش مىخواهد . يقينا شما منتظر اجراى كامل آنها پيش از دست كشيدن از عمليات و تخليهء راه رشت نبوديد . به‌همين‌جهت از من هم منتظر اجراى فورى آنها نباشيد ، زيرا بدون مقدمه و بدون مراجعه به مقامات دولتى قابل تحصيل نيست . من گمان مىكردم در زمينهء درخواستهاى ارسالى به وسيلهء كلانتراف ، امكان توافق نظر هست ، اما پيشنهادات ديگرى به وسيلهء رفيق سعد الله درويش فرستاده‌ايد كه اجرايشان مشكل‌تر است . شما مىخواهيد كه قزاقهاى ايرانى عقب بنشينند و ايالت گيلان را بالتمام در دست شما باقى بگذراند . مىخواهيد كه حكومت گيلان در دست يكى از دوستان نزديكتان باشد و به او حكومت بالاستقلال اين ايالت داده شود . همچنين مىخواهيد منافع اين ايالت مطلقا راجع به شما باشد ، الخ . [ مخفف الى آخر ] . گذشته از اينكه مجزا شدن ايالتى مانند گيلان چه اندازه براى آزادى و ترقى اين ملت نافع يا مضر است ، مىخواهم اشاره كنم كه قبول يك چنين تقاضا از براى هيچ دولتى ميسر نيست . وقتى كه دولت