حسن مرسلوند
320
زندگينامه رجال و مشاهير ايران ( فارسي )
شوند ، تهران را بهسوى غرب كشور ترك كردند . نظر آزادىخواهان از اين مهاجرت ، جنگ و گريز با نيروهاى بيگانه بود . در اين مهاجرت نيروى ژاندارم نيز تصميم گرفت تهران را ترك كند . ماژور مسعود خان نيز با نيرويى كه از سههزار نفر ژاندارم تشكيل شده بود ، مهاجرت كرد و پس از آنكه مدّت دو سال در طول راه ، در شهرهاى اراك و همدان و ساير نقاط ايران به جنگهاى خونينى با نيروهاى بيگانه پرداخت ، وارد استانبول شد . ماژور مسعود خان در استانبول اقامت داشت ، تا در سال 1919 ميلادى كه احمد شاه قاجار از راه استانبول عازم اروپا بود . احمد شاه مىخواست كه مسعود خان را به عنوان آجودان با خود به اروپا ببرد ، ولى چون وضع ايران آشفته و پريشان بود ، مسعود خان ترجيح داد كه به ايران بازگردد . در اواخر حكومت وثوق الدوله به تهران آمد . به زودى وارد دستهبندىهاى سياسى شد و به اتفاق ماژور جيب الله خان شيبانى و سلطان كاظم خان سياح گروهى تشكيل دادند كه مهمترين بازوى نظامى كودتاى سوم اسفند 1299 شد . او ، شيبانى و سياح را واقعا مىتوان كرميليتر كودتاى سوم اسفند ناميد . به خاطر شركت مؤثر او در كودتا ، در همان روز ، در كابينهء سيد ضياء الدّين طباطبايى به عنوان وزير جنگ معرفى شد . رضا خان سردار سپه كه يكى از دو عامل كودتا بود ، در كار وزارت جنگ مداخلات بىرويّهاى مىكرد و تلاش مىكرد كه با كنار گذاشتن ماژور مسعود خان ، خود به پست مهم وزارت جنگ چنگ بيندازد . ماژور مسعود خان كه توان درگير شدن با سردار سپه را نداشت و شايد هم به سرانجام كار پىبرده بود ، سرانجام در 7 ارديبهشت 1300 از وزارت جنگ استعفا كرد و با سمت وزير مشاور تا سرنگونى دولت سيد ضياء الدّين در كابينه باقى ماند . پس از سقوط كابينهء سيد ضياء الدّين ، او مدّتها بيكار بود و سرانجام در سال 1303 خورشيدى به وزارت معارف رفت و در مدارس دار الفنون سياسى و تجارت و حقوق و دانشسراى عالى به تدريس پرداخت . هنگامى كه اعتماد الدوله وزير معارف شد ، از مسعود خان تقاضا كرد كه كتاب كاملى دربارهء جغرافياى ايران تدوين كند . او با نهايت علاقه و دقت ، سه سال و نيم وقت صرف كرد و بيش از سههزار جلد كتاب و اسناد مطالعه كرد و