حسن مرسلوند
209
زندگينامه رجال و مشاهير ايران ( فارسي )
طرفى احزاب تازهتأسيس با او به دشمنى برخاستند و از طرف ديگر دربار و شاه از قدرت سياسى او بيمناك و در صدد سرنگونى دولت او بودند . در سياست خارجى نيز موقعيت خوبى نداشت ؛ انگليسها به او سوءظن داشتند و معتقد بودند كه او مىخواهد پاى امريكايىها را در صحنهء سياست ايران باز كند ؛ همچنين انگليسها معتقد بودند كه او با حزب توده مماشات و سازگارى نشان مىدهد و اين براى منافع غرب به شدت زيانآور است . روسها هم با او ميانهء خوشى نداشتند و او را يكى از مهرههاى سياسى امپرياليسم در ايران مىدانستند . فشارهاى سياسى داخلى و خارجى ، عليه كابينهء قوام هر روز بيشتر مىشد . كابينهء او كه نتوانسته بود مشكل كمبود نان را بر طرف كند ، در روز 17 آذر 1321 مواجه با تظاهرات عمومى شد . اين تظاهرات كه به پشتيبانى شاه و دربار تدارك شده بود ، ضربهء محكمى به حيثيت دولت قوام السلطنه وارد كرد و بالاخره پس از كشمكشهاى فراوان ، كابينهء او در بهمنماه همان سال استعفا كرد . قوام السلطنه بار ديگر در 25 بهمن 1324 مأمور تشكيل كابينه شد 50 . در اين دوره از زمامدارى خود ، به سياستهاى شوروى روى خوش نشان داد و مورد حمايت حزب تودهء ايران واقع شد . قوام السلطنه در اين دوره از نخستوزيرى خود ، تنها با اختلاف يك رأى به قدرت رسيده بود و اكثريت مجلس نيز با او مخالف بود ؛ ولى وكلاى تودهاى مانع سقوط دولت او در مجلس شدند . ايرج اسكندرى ، يكى از سران حزب توده كه در كابينهء بعدى قوام السلطنه به وزارت هم رسيد ، در اواخر عمر خود طى مصاحبهاى دربارهء چگونگى ممانعت حزب توده از سقوط دولت قوام السلطنه گفت : « . . . بعد از حكيمى ، قوام السلطنه آمد . او را در واقع ما نگه داشتيم ؛ چون مىخواستند ردّش كنند . قوام السلطنه در اعلاميهاى كه داده بود ، لزوم حل مسئلهء آذربايجان را تأكيد و ضمنا اعلام كرده بود كه مسئله نفت با شوروىها نيز بايد حل گردد ، در مجلس به او رأى تمايل داده شد ، فراكسيون ما هم به قوام رأى تمايل داد و شاه او را مأمور تشكيل دولت كرد . اكثريت مجلس كه در باطن با تشكيل دادن دولت به وسيلهء او مخالف بود ، وقتى مشاهده كرد غافلگير شده و كلاه سرش رفته و از طرفى هم انگليسها مخالف آن بودند كه قوام برود با شوروىها مذاكره كند ، تصميم به برانداختن دولت قوام گرفتند . ما براى اينكه اين اتفاق