حسن مرسلوند

176

زندگينامه رجال و مشاهير ايران ( فارسي )

« . . . ديگر از اساتيدى كه از افادات ايشان بىنهايت مستفيد شده‌ام ، سيد احمد اديب پيشاورى است . چندين سال همه‌ساله در تابستان موقع ييلاق كه ايشان عادت داشتند همه‌روزه به صحن امامزاده صالح تجريش تشريف مىآوردند و يكى دو ساعتى آنجا در گوشه مىنشستند ، من به واسطهء ترسى كه از تنگى حوصلهء ايشان داشتم ، حيله‌ها انگيخته و بهانه‌ها اختراع كرده ، به محضر شريفشان حاضر مىشدم و جسته جسته با ترس‌ولرز گاهگاه سؤالى از ايشان مىكردم و جواب شافى و كافى مىشنيدم و فورا آن را در خزانهء دماغ و دفتر بغل ثبت مىكردم . . . » شمس العلماء شيخ محمد مهدى قزوينى و ميرزا حسين فروغى ذكاء الملك از ديگر اساتيد علامهء قزوينى محسوب مىشوند . از محمد على فروغى ذكاء الملك نيز فرانسه آموخت . محمد قزوينى در اوايل سال 1322 قمرى ، بنا به دعوت برادرش ميرزا احمد خان وهابى كه در لندن اقامت داشت ، عازم آن ديار شد . دربارهء انگيزهء اين سفر مىنويسد : « . . . در اوايل 1322 برادرم ميرزا احمد خان كه آن وقت در لندن بود ، چون شوق مفرط مرا به ديدن نسخ قديمهء نادره مىدانست ، به من نوشت كه بد نيست تا من اينجا هستم سفرى به لندن بكنى و كتابخانهء بزرگ اينجا را تماشا بنمايى ؛ سپس بعد از چند ماه ديگر باهم مراجعت خواهيم كرد . . . در 5 ربيع الثانى 1322 از تهران حركت كرده از راه روسيه و آلمان و هلند به لندن سفر كردم . پس از مشاهدهء عظمت كتابخانهء آن شهر و تأمّل آن‌همه كتب نفيسهء نادره از عربى و فارسى و غيره ، شوق مطالعهء آنها چنان بر من غلبه كرد كه بىاختيار اهل وطن و خانواده را نمىگويم فراموش كردم ولى موقتا ( تاكنون به 20 سال كشيده ) خيال آنها را به كنارى گذاردم و قريب دو سال در شهر لندن بسر بردم . . . » محمد قزوينى در لندن با خاورشناسان بزرگ انگليسى مثل ادوارد براون آشنا شد و با آنها در مسايل فرهنگى ايران همكارى كرد . در ربيع الثانى 1324 از لندن به پاريس رفت و تا اواخر 1332 قمرى در پاريس بود . در پاريس نيز با خاورشناسان معروفى مانند پلاپليو ، لويى ماسينيون و هانرى ماسه آشنا شد و با آنها همكارى داشت . در 14 ذىالحجهء 1333 از پاريس به برلن رفت و 5 / 4 سال در برلن ماند . در برلن نيز با مركوارت و خاورشناسان ديگر