روشن مىسازد . 12 . ناسخ و منسوخ : ناسخ و منسوخ ، زوال حكم قبلى و ثبوت حكم فعلى را مشخّص ، و موارد آنها را نشان مىدهد . 13 . فقه : به‌وسيلهء علم فقه ، احكام و معانى مشخّص و نحوهء استدلال با آياتى كه مشتمل بر احكام شرعى و فرعى هستند ، استنباط مىگردد . 14 . علم الحديث : با شناخت روايات مناسب آيات ، مىتوان به معانى آيات بهتر پى برد و گاهى جز از طريق روايات ، نمىتوان دقيقا با مفاهيم آيات ، انس و آشنايى يافت . اين‌ها علومى هستند كه نياز مفسّر به آنها مسلّم و محرز است ، ولى آيا علوم پيش‌نياز تنها اين‌ها هستند يا اينكه اين علوم رواج و جريان بيشترى در اعصار پيشين داشته‌اند و امروز نيازمنديهاى بيشترى وجود دارد ؟ و به علوم و معارف ديگرى مانند جامعه‌شناسى ، روانشناسى ، تاريخ ، تربيت و . . . نيز نياز داريم تا بتوانيم قرآن را بهتر ارزيابى و تفسير نمائيم ؟ يقينا از علوم روز آنچه را كه در شناخت قرآن مؤثّر باشد و به فهم بهتر آيات ، كمك مؤثّرى مىنمايد ، مىتوانيم در زمرهء علوم قرآنى بياوريم . * نقش ادبيّات چون علوم چهارده‌گانهء فوق مجموعهء ادبيّات به مفهوم عامّ آن را تشكيل مىدهد و قرآن مجيد سرو كار فراوانى با ادب و ادبيّات دارد ، به حدّى كه يكى از اعجازهاى آن را ، اعجاز لفظى و بلاغى آن تشكيل مىدهد ، ازاين‌رو بحث كوتاهى را پيرامون ادبيّات آغاز مىكنيم كه شامل : معناى ادب ، تعريف ادب ، علوم ادبى ، عوامل رشد و پيشرفت آن ، تاريخ ادبيّات ، معرّفى برخى از منابع ادب عربى معاصر ، مكاتب مختلف ادبى معاصر ، مأخذ و منابع مهمّ شعر جاهلى ، مشاهير شعراى ادب عرب در جاهليت و اسلام ، ادبيّات در عصر اسلام و دورانهاى طلايى را مىآوريم تا دانشجويان و طلّاب بهرهء بيشترى از قرآن ببرند . * معنى ادب ادب به معنى ظرافت ، آگاهى و هوشيارى آمده است و « مأدبة » ، وليمه و غذاى آماده است . « تأدّب » ، اقتدا نمودن به روش و سيرهء گذشتگان مىباشد و ره سپردن آن‌گونه كه آنان ره سپرده‌اند . ابن خلدون گويد : « ادبيّات از آن علوم و معارفى است كه موضوع خاصّى ندارد تا در عوارض و مسائل آن ، بحث و گفتگو شود ، بلكه مقصود از ادبيّات ، ثمره و نتيجهء آن است و آن بهتر نمودن گفتار منظوم و منثور مىباشد . » « 1 » برخى از أدبا گفته‌اند : « ادبيّات ، حفظ اشعار عرب و اخبار آن و گلچين نمودن از هر علم و دانش مىباشد . » اصول ادبيّات در چهار كتاب ادبى مهمّ عرب آمده است : 1 . ادب الكتاب ابن قتيبة 2 . الكامل تأليف مبرّد 3 . البيان و التّبيان تأليف جاحظ 4 . النوادر تأليف ابو على قالى بغدادى ، و جز اين چهار كتاب ، همه مقتبس از آنها يا تابع روش آنها مىباشند . » « 2 » * علوم ادبى علوم ادبيّات را 13 مورد معرّفى نموده‌اند كه شامل :

--> ( 1 ) بخشى از مواردى است كه در دانشگاه آزاد اسلامى اراك در سال 1363 ش به دانشجويان فرهنگ و ادب اسلامى تدريس شده است . ( 2 ) دائرةالمعارف فريد وجدى ، ج 1 ، ص 104 ، ماده « ادب » .