ه . ق ) كه زهد و قناعت را پيش گرفته بود . « 1 » محمّد بن اسحاق گويد : قرآنى را با خط خالد بن ابى الهياج يارعلى ( ع ) ديدم كه در مجموعهء خطوط يادگارى ، پيش محمد بن الحسين معروف به ابن ابى بعره بود ، سپس به ابو عبد اللّه بن هانى ( ره ) انتقال يافت . « 2 » خوشنويسان و خطّاطان هنر خود را بر محور قرآن و كلام الهى به نمايش مىگذاشتند و نهايت سعى و تلاش خود را به‌عنوان دريافت پاداش معنوى از سوى فرستندهء كتاب ، صرف زيباسازى آن مىنمودند و عموما تا اواخر قرن 3 با خط كوفى مىنوشتند ، سپس در اوايل قرن چهارم هجرى بود كه خطّ زيباى نسخ جايگزين خطّ كوفى شد و خطّاط نامدار و شهير عصر ، محمّد بن علىّ بن الحسين ، معروف به ابن مقله ( 272 - 328 ) نخستين خطّاط نسخ‌نويس بود كه هنر خود را در كتابت قرآن ، به نمايش گذاشت . او دو بار قرآن را از آغاز تا پايان نوشت . « 3 » گويند از اساتيد ابن مقله در خطّ ، بانوى پرهيزكارى به نام « شهده » نيز بوده است و اين امر عنايت اسلام را به هنر و علم نشان مىدهد . « 4 » * ياقوت مستعصمى در قرن هفتم ، خطّ نسخ به مراحل تكاملى و زيبايى و ظرافت لازم خود رسيده بود كه خطّاط و هنرمند شهير ، ياقوت بن عبد اللّه مستعصمى ( 689 ه . ق ) قرآنهاى متعدّدى را نگاشت و به اطراف و اكناف جهان اسلام ، ارسال داشت . خطّ ياقوت ، ساليان متمادى نمونه و الگوى قرآنى شده بود كه خوشنويسان براساس شيوه و اسلوب وى مىنگاشتند و تا قرن 11 هجرى اين روش ادامه داشت و در آغاز قرن 12 هجرى بود كه حكومتهاى عثمانى اهتمام قابل توجّهى را نسبت به خطّ عربى - اسلامى نشان دادند و به‌ويژه پس از آنكه سلطان سليم ، مصر را گشود و حكومت مماليك را از آن منطقه برانداخت ، خطّ عربى مراحل تطوّر و تكامل خود را پيمود . آنان از خطّاطان ايرانى كه عثمانيها آنان را در امپراطورى خود استخدام نموده بودند ، بهرهء كامل جستند . سلطان سليم تمام خطّاطان و نقّاشان و هنرمندان را ، به پايتخت خود فراخواند . آنان توانستند انواع ديگر خطوط را به خطّ عربى موجود بيفزايند ، مانند : خط رقعى ، خط ديوانى ، خط طغرايى و خط اسلامبولى و . . . . از خطّاطان نامدارى كه شهرت جهانى دارند ، حافظ عثمان ( متوفى 1110 ه . ق ) ، سيد عبد اللّه افندى ( م 1114 ) ، استاد راسم ( م 1169 ) و ابو بكر ممتاز بك مصطفى افندى ( كه خط رقعى را اختراع نمود و قواعد آن را در عهد سلطان عبد الحميد خان در سال 1280 انتشار داد ) مىباشند . * خطوط قرآن در دورانهاى تكاملى قرآن مجيد در ابتداى استقرار اسلام ، روى پوست به رنگ طبيعى يا رنگ آبى يا بنفش يا قرمز با مركّب سياه يا طلايى نوشته مىشد . حروف كوفى ، ابتداء با مدّ كوتاه و جرّ طويل ، كتابت مىيافت . تزئينات سرلوحه‌ها به‌وسيلهء تذهيب انجام مىگرديد . اسلوب تزيين سرلوحه‌هاى قرآن در زمان عبّاسيان به اين نحو بود كه عنوان سوره در داخل شكل مستطيلى قرار مىگرفت و درختى در كنار اين

--> ( 1 ) تاريخ اليعقوبى ، ج 3 ، ص 36 - 30 . ( 2 ) الفهرست ، ص 9 و 46 . ( 3 ) الخط العربي الإسلامى ، ص 155 . ( 4 ) به پيشگفتار هنر خط و زنان خوشنويس تأليف عذرا عقيقى از انتشارات نشر آذربايجان در سال 1375 ش مراجعه شود .