فرستاده‌اى و بر هر كتابى كه نازل كرده‌اى گواهش نمودى و بر هر حديثى كه سروده‌اى تفضيلش داده‌اى و آن را فرقانى ساخته‌اى كه به‌وسيلهء آن حلال و حرامت را ز هم جدا ساخته‌اى . خدايا ! قرآن را در تاريكيهاى شب مونس ما قرار بده ! . . . « 1 » اين‌ها نمونه‌هاى بس اندك از احاديث فراوان مربوط به خود قرآن بود ، ولى احاديثى كه در فضيلت سوره‌ها ، اسباب نزول ، ثواب قرائت ، آثار و ثمرات قرائت قرآن وجود دارد ، بيش از حوصله كتاب و كوتاه‌نويسىهاست و فردى كه شايق بررسى اين روايات باشد ، به كتاب كافى باب فضل القرآن و بحار الانوار ، جزء 93 - 92 مراجعه نمايد . * 1 . نخستين تفسير بدون شكّ و ترديد ، نخستين تفسير واقعى قرآن توسّط شخص رسول اكرم ( ص ) انجام پذيرفته است ، چون او به هنگام نزول آيات ، ناگزير مفهوم و هدف اصلى آيه را تفسير مىنمودند و به تعليم قرآن و تبيين معانى و مقاصد آن مىپرداختند و چون خود قرآن مىفرمايد : وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ « 2 » ( قرآن را بر تو نازل كرديم تا بر مردم بيان و روشن نمايى ) . يا در سورهء جمعه مىفرمايد : يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ « 3 » ( آيات قرآن را بر آنان تلاوت ، و آنان را تزكيه ، و كتاب و حكمت را به آنان تعليم و آموزش مىدهد . ) هدف از تعليم ، همان آموزش قرآن فراگيرى و آيات نورانى آن است كه يقينا همراه توضيح و روشنگرى و تفسير نيز بوده است كه در جاى خود خواهد آمد . امّا به‌صورت علم مدوّن و گردآورى شده كه مورد نظر ماست ، عموم مسلمين اعتراف دارند كه شاگرد رسول اللّه ( ص ) و باب مدينهء علم او ، پيشواى پارسايان ، على ( ع ) آغازگر اين عمل مقدّس بعد از رسول خدا ( ص ) بوده است . * 2 . على ( ع ) ابن النديم در الفهرست مىگويد : « على وقتى اختلاف مردم را در امر حكومت ، مشاهده نمود ، قسم ياد كرد تا قرآن را جمع‌آورى نكند ، عبا از دوش خود كنار نزند ، پس در خانه نشست و سه روز پشت سر هم به اين كار ادامه داد تا آنكه قرآن را گردآورى نمود . پس مصحف او ، نخستين مصحفيست كه او گردآورى نموده است و اين مصحف پيش اهل جعفر بود و من در عصر خويش پيش ابن يعلى حمزة الحسنى ( رحمه اللّه ) ديده‌ام كه اوراقى از اوّل آن افتاده بود و به خطّ علىّ بن ابى طالب ( ع ) بود و فرزندان حسين ( ع ) آن را يكى پس از ديگرى ارث مىبردند . » « 4 » سيوطى در الإتقان مىنويسد : « ابن حجر گفته است : وارد شده است كه على ( ع ) پس از رحلت پيامبر اسلام قرآن را برحسب ترتيب نزولى جمع‌آورى نمود و محمّد بن سيرين گفته است : اگر دسترسى به اين كتاب مىداشتم ، علم و دانش فراوانى از آن بهره مىبردم . » « 5 » ابو نعيم در حلية الأولياء و خطيب در اربعين از طريق سدى از عبد خير از على ( ع ) آورده‌اند : « هنگامى كه پيامبر اسلام به رحمت الهى پيوست ، سوگند ياد كرد كه عبا را از دوش بر زمين نگذارد ، مگر آنكه قرآن

--> ( 1 ) صحيفه سجاديّه ، دعاى ( 42 ) ترجمهء نگارنده چاپ دفتر نشر نويد اسلام ص 158 . ( 2 ) سوره النحل آيه 44 . ( 3 ) سوره الجمعة آيه 2 . ( 4 ) الفهرست ابن النديم ص 251 . ( 5 ) الإتقان سيوطى ، بخش چهارم .