اشاره شد كتب تفسيرى كه در شيعه و سنى نوشته شده است از حدّ احصاء خارج است ، تنها به ذكر معروف‌ترين تفاسيرى كه هم‌اكنون در ميان شيعه و سنّى رائج است اكتفا مىنماييم . بحث خود را از تفاسير شيعه آغاز مىكنيم . مفسّرين شيعه تقسيم مىشوند به مفسّرين عصر ائمّه و مفسّرين عصر غيبت . بسيارى از اصحاب ائمّه كه بعضى از آنها ايرانى هستند تفسير نوشته‌اند . از قبيل ابو حمزة ثمالى ، ابو بصير اسدى ، يونس بن عبد الرحمن ، حسين بن سعيد اهوازى ، علىّ بن مهزيار اهوازى ، محمّد بن خالد برقى قمى ، فضل بن شاذان نيشابورى . مفسرين عصر غيبت فراوانند . ما در اينجا به‌عنوان نمونه تنها به ذكر نام كتب تفسير معروف ميان شيعه مىپردازيم ، از همين نمونه ، معلوم مىشود بيشتر تفاسير شيعى را شيعيان ايرانى تأليف كرده‌اند : 1 . تفسير عليّ بن ابراهيم قمّى : اين تفسير يكى از معروف‌ترين تفاسير شيعه است ، كه اكنون موجود است و چاپ شده است . پدر عليّ بن ابراهيم از كوفه به قم منتقل شد . بعيد نيست كه علىّ بن ابراهيم ، يك ايرانى عرب‌نژاد باشد . وى از مشايخ شيخ كلينى است و تا سال سيصد و هفت در قيد حيات بوده است . 2 . تفسير عيّاشى : مؤلّف اين تفسير محمّد بن مسعود سمرقندى است . اوّل مذهب اهل تسنّن را داشت و بعد به تشيّع گراييد . معاصر شيخ كلينى است . از پدرش سيصد هزار دينار به او به ارث رسيد . همه را صرف نسخ و مقابله و استنساخ و جمع كتاب كرد . خانه‌اش به شكل يك مدرسه درآمده بود ، هركس به يك كار علمى گماشته شده بود و كار خود را انجام مىداد و هزينهء همه را عيّاشى تأمين مىكرد . عيّاشى علاوه بر تفسير و حديث و فقه ، در علم نجوم هم دستى داشته است . ابن النّديم در الفهرست ، از او ياد كرده و كتابهاى فراوانى از او نام برده و مدعى شده كه كتب عيّاشى در خراسان رواج زيادى دارد . عيّاشى ايرانى است ولى ظاهرا عرب‌نژاد است ابن النديم مىگويد : گفته شده كه تميمى الأصل است و عيّاشى از علماى قرن سوم هجرى محسوب مىشود . 3 . تفسير نعمانى : مؤلّف اين تفسير ، ابو عبد اللّه بن ابراهيم است . أحيانا به نام ابن ابى زينب نيز خوانده مىشود . شاگرد شيخ كلينى است . صاحب تأسيس الشيعة مىگويد : « نسخه‌اى از تفسير نعمانى در كتابخانهء ايشان هست » . نعمانى معلوم نيست كه اهل عراق ( حدود اواسط ) است يا اهل مصر است ؟ نعمانى از علماى قرن چهارم محسوب مىشود . نعمانى دخترزاده‌اى دارد به نام ابو القاسم حسين ، معروف به ابن المرزبان و وزير مغربى ، اين مرد به يزدجرد ساسانى نسب مىبرد . و نظر به اينكه چند نوبت به وزارت رسيده است به وزير مغربى معروف است . ابن المرزبان در چهارده‌سالگى قرآن مجيد را حفظ كرد . در نحو و لغت و حساب و جبر و هندسه و منطق و برخى فنون ديگر ماهر بود ، اديب و نويسنده‌اى توانا بود . المرزبان كتابى دارد به نام « خصائص القرآن » . در سال 418 و يا 428 درگذشته است و طبق وصيّت خودش جنازه‌اش را از بغداد به نجف منتقل كردند و در جوار مرقد امير المؤمنين على ( ع ) دفن نمودند . 4 . تفسير تبيان : مؤلّف اين تفسير شيخ الطائفة ابو جعفر محمد بن الحسن بن على الطوسى [ م 460 ه ] است . در ادبيّات ، كلام ، فقه تفسير ، حديث امام و پيشوا بوده است . در سال 385 تولد يافت و بنابراين اكنون در حدود هزار سال از تولّد اين ستارهء درخشان اسلام مىگذرد سال