زبان باستان مردم آذربايجان پهلوى بوده است . ماركوارت خاورشناس معروف آلمانى در كتاب ايران شهر خود مىنويسد : « زبان پهلوى ، حقيقى زبان آذربايجانى است كه زبان كتبى اشكانيان بوده است » . محمد بن اسحاق النديم در كتاب الفهرست ( مؤلفهء 377 ه . ق ) به هنگام بحث از زبانهاى ايرانيان با تكيه به قول روزبه ( عبد اللّه بن مقفع ) مىنويسد : « زبان مردم آذربايجان پهلوى است » هم او مىنويسد : « پهلوى منسوب به پهله است كه نام پنج شهر اصفهان ، رى ، همدان ، ماه نهاوند و آذربايگان است » . زبان تركى با مهاجرت تركان و توسعهء نفوذ آنان رفته رفته در آذربايجان رواج يافت . ولى از آثار باقىمانده پيدا است كه لهجهء پهلوى آذرى تا روزگار شيخ صفى الدّين اردبيلى در شهرهاى آذربايجان متداول بود و بعد از آن هم تا اواسط دورهء صفويان به نمونه‌هايى از آن برمىخوريم . حمد اللّه مستوفى در نزهة القلوب ( مؤلفه 740 ) از بلاد آذربايجان چنين نام برده است : « تبريز ، اوجان ، طسوج ، اردبيل ، خلخال ، دار مرزين ، شاهرود ، مشكين ، انار ، ارجاق ، اهر ، تكلفه ، خياو ، درآورد ، قلعه كهران ، كليبر ، گيلان فضلون ، مردان قم ، نوذر ، خوى ، سلماس ، اروميه ، اشنويه ، سراو ( سراب ) ، ميانج ، گرمرود ، مراغه ، دهخوارقان ، نيلان ، مرند ، دزمار ، زنگيان ، زنوز ، آزاد ، ماكويه ( ماكو ) » . در دايرةالمعارف مصاحب آمده است : « ايالت آذربايجان مشتمل بر چند ولايت بود : تبريز ( در مركز ) ؛ ماكو ، خوى ، مرند ، قراجه‌داغ ( در شمال ) ؛ اردبيل ، خلخال ، سراب ، گرمرود ( در شرق ) ؛ هشترود ، صاين‌قلعه و افشار ، ساوجبلاغ ( در جنوب ) و اروميه ( در غرب ) . برطبق قانون تقسيمات كشورى 1316 هجرى شمسى ايالت آذربايجان منحل شد و استان سوم و استان چهارم تشكيل يافت در خردادماه 1325 اين دو استان تبديل به يك استان به نام استان آذربايجان گرديد ؛ در مهر ماه 1337 اين تصميم ملغى شد و دو استان آذربايجان شرقى و آذربايجان غربى به وجود آمد » . هم‌اكنون آذربايجان شرقى شامل : 1 - تبريز 2 - ارسباران 3 - ميانه 4 - مرند 5 - سراب