نشان داده است و برهان خود را برفرض مبتنى كرده و سپس با محك تجربه سنجيده است . علاوه بر اين‌ها طوسى تأليفات متعدد ديگرى نيز دارد . « 1 » 4 - بهاء الدّين عاملى است كه در سالهاى 953 تا 1031 هجرى مىزيست و از - مشهورترين علماى رياضى و ديگر علوم بود . كتابهاى رياضى او مورد توجه علما قرار گرفته است به طورى كه شرحها و حاشيه‌هايى بر آنها نوشته‌اند . مهمترين تأليف او در اين زمينه خلاصة الحساب است كه در ايران و در كلكته ( به سال 1812 ميلادى ) و در برلين ( به سال 1843 ميلادى ) به چاپ رسيده و استاد مار در سال 1864 آن را به فرانسه ترجمه كرده است . اين كتاب قرنها در دانشگاههاى مشرق تدريس مىشد چنان كه هم‌اكنون در برخى از جوامع علمى نجف و ايران تدريس مىشود . چون كتاب خلاصة الحساب در نظر علما اهميت خاصى داشت لذا اقدام به شرح و تحشيهء آن كردند و در حدود بيست شرح بر آن نوشته شده است . « 2 » امتياز بهائى در اين كتاب به اين است كه توانست مسائل حساب و مساحت و جبر را كه در نظر اكثريت مردم غموض و ابهام و پيچيدگى داشت در قالبى آسان و با بيانى جالب درآورد و پيچيدگيهاى اين علم را بر طرف سازد و قسمتى از مشكلات آن را مرتفع كند . شيخ بهائى دو كلمهء جبر و مقابله را چنان تفسير كرده است كه اسميت در آن باره مىگويد : « بهائى معناى اين دو كلمه را به واضح‌ترين وجهى بيان كرده است ، او گفته است هنگامى كه بخواهيم مسأله‌اى از مسائل را از طريق جبر و مقابله حل كنيم مجهول را شىء فرض مىكنيم ( يعنى ايكس در اصطلاح علمى جديد ) و آنچه را كه سؤال متضمن آنست به همان منوال به كار مىبريم تا به معادله برسد و طرفى كه داراى استثناء است كامل مىشود و به همان اندازه بر طرف ديگر اضافه مىگردد و اين است جبر ، سپس اجناس متجانس متساوى در دو طرف را حذف مىكنيم و اين است مقابله و معادله . » « 3 » قسمت عمده از راههاى حلى كه شيخ بهائى در خلاصه از آن استفاده كرده است - به نقل طوقان - طرق ابتكارى خود او بوده است و علاوه بر تازگى و لطف ، مهارت و قدرت و عمق انديشهء او را نيز مىرساند . بهائى كتابى به نام بحر الحساب و كتاب ديگرى به نام جبر الحساب دارد كه متأسفانه پيش از اتمام كتاب اخير وفات كرد . در اين كتاب براهين بسيارى از نظريات هندسى خود را شرح داده و قواعد مساحتها و حجمها و يك سلسله اصول و مبادى حساب را به تفصيل آورده است . رسالهء ديگرى هم به نام رسالة فى نسبة اعظم الجبال الى قطر الارض دارد .

--> ( 1 ) - - شرح حال بهائى و طوسى در قسمت دوم همين كتاب . ( 2 ) - - شرح احوال بهائى در قسمت دوم همين كتاب . ( 3 ) - تراث العرب العلمى ، ص 431