لنبه ، و حلقهء اعتدالى ، ذات الاوتار ، و حلقه‌دار و دو گوشه ، جيب‌دار و ذات السمت و الارتفاع و غيره سخت كوشيدند . شيعه در تمام اين‌ها كه گفتيم تأليفاتى دارد ، همچنان‌كه شيعيان به آراء و نظريات جديدى در فلك‌شناسى رسيدند كه قبل از آنها نشناخته و مجهول بود و مواد و معلومات بسيارى بر علم فلك اضافه كردند ، و در رشد و نمو اين علم و پختگى و نضج آن مشاركت كرده سهيم شدند . ابو ريحان بيرونى كه از علماى شيعه است نظريهء ساده‌اى براى تعيين مقدار محيط زمين دارد ، وى اين نظر را در آخر كتاب اصطرلاب خود نوشته است : « 1 » « شناختن آن راه مبتنى بر وهم ولى از راه برهان صحيح است و عمل كردن و رسيدن به نتيجه در آن مشكل است زيرا اسطرلاب كوچك است و مقدار چيزى كه مبناى ما در اسطرلاب است نيز كم است و كيفيت آن اين است كه بر كوهى مشرف بر دريا يا مشرف بر زمين صاف بالا رويم و شاهد غروب خورشيد باشيم در اينجا شيبى كه ياد كرديم ديده مىشود پس از آن مقدار عمود آن كوه را تعيين كرده و در جيب مستواى تمام شيب موجود ضرب مىكنيم و مجموع آن را بر جيب معكوس همان شيب تقسيم مىكنيم ، خارج قسمت را در بيست و دو ضرب و سپس بر هفت تقسيم مىكنيم ، نتيجه معادل با مقدار زمينى است كه ارتفاع كوه بدان اندازه‌گيرى شده است . از اين شيب و كميت آن تجربه‌اى نداريم ولى آنچه ما را بر نقل اين روش و طريقه جرأت داد مطلبى است كه ابو العباس نيريزى از ارسطو حكايت كرده است كه بلندترين ارتفاع كوهها پنج ميل و نيم است ، مقدارى كه قطر زمين را به وسيلهء آن به سه‌هزار و دويست ميل تقريبا به دونيم كرده است . » به مقتضاى حساب مزبور لازم است در كوهى كه ارتفاع آن بدين اندازه است شيبى تقريبا به اندازهء سه درجه وجود داشته باشد . در امورى از اين قبيل بايد به تجربه پناه برد و در صورت صحت ، بر آن اطمينان كرد . نللينو اين طريقه را كه معروف به قاعدهء بيرونى است شرح داده است . « 2 » شايد بيرونى نخستين كسى است كه اشاره به چرخيدن زمين بر محور خود نمود ، « 3 » پيش از آنكه گاليلهء ايتاليايى ( متوفى به سال 1642 ميلادى ) به حركت زمين معتقد شود . البتّه همه مىدانيم كه گاليله را به سبب همين عقيده به محكمهء تفتيش عقايد جلب كردند و مجبور شد به‌طور آشكار اعلام كند كه زمين نمىگردد . « 4 » شايد يك نفر ديگر از علماى فلكى شيعه ، پيش از بيرونى حركت زمين را مطرح كرده باشد و او ابو سعيد احمد بن محمد ، عبد الجليل سجزى

--> ( 1 ) - تراث العرب العلمى ، ص 96 ، به نقل از نللينو در كتاب علم الفلك ، تاريخه عند العرب القرون الوسطى ، ص 291 ( 2 ) - تراث العرب ، ص 97 ( 3 ) - همان كتاب ، 97 ( 4 ) - عبقرية العرب ، ص 56