و گروهى از متأخرين شيعه بودند ولى جابر بن حيان اولين شخصيت تاريخى اسلامى در اين علم است . برجستگى او در شيمى فقط به استخراج و استفاده از آنچه در فوق گفته شد نبود بلكه به ابتكارى دست زد و در اين علم رشتهء ديگرى را به نام علم الميزان ابداع كرد و مقصودش اين بود كه معادله‌اى از حيث طبايع در بين قواى فلزات و اجسام وجود دارد و براى هر جسمى ميزانى خاص از حيث طبيعت آن معين كرد . اين عمل جابر ابتداى علم معادلات طبايع فلزات در هر جسم است . پس از جابر نوبت به فيلسوف كندى رسيد كه توجهى به علم شيمى نمود و در آن تأليفاتى كرد . از جمله : كتاب شيمى عطر و كتاب التنبيه على خدع الكيمائيين و كتابهاى ديگر . پس از او محمد بن ابو بكر رازى آمد و در رشته‌هاى شيمى قديم و جديد به كار پرداخت . او از نخستين كسانى است كه معلومات خود را در شيمى بر طب منطبق ساخت ، و از جمله كسانى است كه شفاى بيمار را منتسب به فعل و انفعال شيميايى در جسم بيمار مىدانست . فضيلت رازى در علم شيمى از اينجا معلوم مىشود كه او شيمى را به چهار قسم تقسيم كرده است : مواد معدنى ، مواد نباتى ، مواد حيوانى و مواد مشتق . سپس فلزات را به علت كثرت و اختلاف خاصيت به شش دسته تقسيم كرده است . تقسيم اخير او نشان مىدهد كه تا چه پايه به خواص مواد معدنى توجه داشت و از فعل و انفعال آن مواد مطلع بود و در اين امر تجربهء زيادى داشت . رازى به تهيهء برخى از اسيدها پرداخت و هنوز روش تهيهء او معمول و متداول است ؛ مثلا جوهر گوگرد را به دست آورد و به نامهاى زيت الزاج و الزاج الاخضر ناميد . همچنين الكل را با تقطير مواد نشاسته‌اى و قندى تخميرشده به دست آورد و هنگامى كه در مدارس بغداد و رى به تدريس و طبابت اشتغال داشت ، از الكل در داروخانه‌ها براى تهيهء دارو استفاده مىكرد . چنانچه در حساب تكاثف فرعى اجسام سيال ، يعنى اجزاى غليظى كه از داروهاى رقيق رسوب مىنمود ، مطالعاتى كرد ، و براى آن ميزان خاصى تعيين كرد و آن را « تكاثف طبيعى » ناميد . چون رازى تأثيرى بسيار در پيشرفت علم شيمى داشت ، يكى از محققين او را « مؤسس شيمى جديد در شرق و غرب » شمرده است . « 1 »

--> ( 1 ) - - به كتاب تراث العرب العلمى ، ص 188 - 189 ، در بخش بحث از رازى .