بر مبناى همين كلام امام بعضى از متكلمان در اثبات خالق همين بيانات را با شرح و بسط آورده‌اند . بهتر آنست روش جالبى را كه صدر المتألهين بيان كرده است نقل و بررسى كنيم . صدر المتألهين در تفسير سورهء الاعلى در تسبيح سوم چنين آورده است : « اگر كسى بگويد : چرا ممكن نيست كه چيزى از طبايع افلاك و كواكب برحسب اوضاع و احوال ، مؤثر در خلق حيوان و در پيدايش نبات باشد و فاعل مختارى در اين كار دخالت نداشته باشد . » در جواب مىگوييم : « اين امر از نظر عقل محال است . زيرا از نطفه ، كه حيوانات و بدنها از آن متولد مىشوند ، احوالى مختلف و اعضايى متباين در صورت و كيفيت تكوين مىيابد . شما اگر شمعى روشن كنيد كه از يك طرف مسافتى به اندازهء پنج ذرع را روشن كند ، بايد به‌طور حتم از هر طرف پنج ذرع را روشن كند . اگر از يك‌جهت پنج ذرع و از جهات ديگر نيم ذرع را روشن كند و هيچ پرده و مانعى هم در بين نباشد ، مثلا در اطراف آن هوايى را تكان ندهند و هواى محيط آنجا رقيق يا غليظ نباشد ، در اين صورت معقول نيست كه يك طرف را تا پنج ذرع روشن كند و جوانب ديگر را كمتر . و ازاين‌رو مىفهميم مؤثرات طبايع جسمانى بايد تأثيرى متشابه داشته باشند ، و چون ديديم از بعضى اجزاى نطفه استخوانها درست شد ، و از اجزاى ديگرش اعضاء و عضلات و عروق و شريانها و ديديم كه از يك جزء بذر برگها و از بعضى شاخه و چوب و پوست و ميوه ، توليد مىشود يقين مىكنيم كه اين تأثيرها ناشى از فعل طبيعت و ايجاب و اجبار آن نيست بلكه تأثير مؤثرى است كه بالفعل و با علم و اختيار آن را انجام مىدهد ، و از ناحيهء حكيمى است كه در هر جهت و از هر حيث به اقتضاى علم خود به چگونگى منافع و خيرات مؤثر در اشياء مىباشد و بنا بر حكمت خود مصالح ممكنات را در مواد آنها و اوقاتى كه قضا و عنايت او ايجاب كند ، به وجود مىآورد . » همان گونه كه متكلمان شيعه آثار گرانبهايى از حيث فكر و معرفت ، در تمام موضوعات كلامى ، از خود به‌جا گذاشته‌اند و عنايت بىاندازه‌اى در مسئلهء اثبات صانع ، توحيد ، عدل ، نبوت ، امامت ، معاد ، و در مسئلهء اثبات عصمت براى انبياء و ائمه ، با اسلوب و طريقهء منطقى بسيار روشنى از خود نشان داده‌اند ، در امورى هم كه ارتباط و اتصالى با اين موضوعات دارد و از مباحث عقلى محسوب مىشود ، توجه خاصى به خرج داده‌اند مانند : قاعدهء لطف ،